مرضیه سلطانی
زهرا ناظمی، فعال حقوق زن وقتی از خانه به خیابان قدم میگذارد، حواسش به لباسهایش است تا به گفتهی خودش «بالا و پایین» نشده باشد، شالش از سرش نیفتاده باشد و «پاچهی شلوارش بالا نرفته باشد». اگر چنین باشد، ممکن است کسی به او بگوید: «آخ چه پوستِ سفیدی داری.» این فعال حقوق زن میگوید وقتی از خانه بیرون میرود، حواسش به این است تا لباس چسبتر نپوشیده باشد، زیرا در خیابان کسی که از کنارش رد میشود، ممکن است به او بگوید: «نوش جانش.»
مانند زهرا دختران و زنان زیادی هنگام بیرون رفتن از خانه، از خیابان ترس دارند. در خیابان از سوی برخی از مردان آزار و اذیت میشوند، جوک میشنوند و یا هم وقتی از کنار مردان و پسران جوان رد میشوند، «متلک/ پُرزه» میشنوند.
سجیه حسینی، دانشجوی دانشگاه خصوصی ابنسینا در کابل است. او از شنیدن متلک در خیابان، کوچه و بیرون از خانه حس بدی پیدا میکند و میگوید متلکگوییها شامل حرفهای جنسیتی است که بیان میشود و اینکه برخی مردها فقط نگاه جنسی به خانمها دارند، او را اذیت میکند.
خیابانآزاری در کشورهای مختلف وجود دارد، اما در افغانستان خیابانآزاری بیشتر دیده میشود. هرچند برای مقابله با خیابانآزاری و خشونت با زنان دولت قانون وضع کرده است، اما در عمل هیچکسی به این قانون اعتنا نمیکند.
براساس قانون منع خشونت علیه زنان، کاربرد الفاظی که به شخصیت، جسم و روان زنان آسیب برساند، خشونت محسوب میشود و عامل آن مجرم بهحساب میآید. همچنان قانون منع آزار و اذیت زنان و اطفال نیز کاربرد کلماتی را که آسیب جسمی و روانی به زن وارد کند و یا به کرامت انسانی وی توهین کند، منع کرده است. در فقره 4 ماده 3 این قانون آزار کلامی چنین تعریف شده است: «به کاربردن کلمات، جملات، شوخیها و طنزهای غیراخلاقی، توصیف از بدن زن، رفتار یا لباس و مزاحمت تلفنی است که به آرامش و امنیت روانی زن و طفل صدمه برساند.»
براساس قانون منع آزار و اذیت زنان و اطفال، کسانی که مرتکب آزار و اذیت زنان و اطفال در اماکن عمومی، وسایط نقلیه عمومی و یا دیگر مکانها میشوند، در صورت موجودیت «شواهد و قرائن اثباتیه» دادگاه مرتکب آن را به پرداخت بین 5 تا ده هزار افغانی محکوم میکند.
چرا مردم متلک میگویند؟
متلکگویی در بسیاری از مکانهای عمومی یک امر معمول است. در خیابان، کوچه و یا دیگر مکانهای تفریحی وقتی قدم میزنید، بارها با صحنههایی مواجه میشوید که مردان یا پسران جوان به دختران و زنان متلک/پرزه میگویند. برخیها به این باورند که بیسوادی و عدم آگاهی مردم باعث شده است تا متلکگویی در مکانهای عمومی رواج داشته باشد.
سجیه حسینی به این باور است که مردان و پسران به دو دلیل به زنان متلک میگویند. به باور او، کسانی که متلک میگویند، زن را جنس ضعیف میپندارند و فکر میکنند هرچه بگویند، زنان نمیتوانند از خود دفاع کنند. دلیل دوم این افراد این است که آنان به زن نگاه جنسیتی دارند و زن را ابزاری برای برآوردهشدن نیاز جنسی مردان میدانند.
زهرا ناظمی معتقد است که فقر جنسی در جامعه و دچاری مردم به بیماری روانی باعث میشود تا مردان و پسران جوان در خیابان، کوچه و دیگر مکانهای عمومی به دختران و زنان متلک بگویند. او جداسازی دختران و پسران را دلیل دیگر متلکگویی میخواند: «دخترها و پسرها تا زمان بلوغ و جوانی هرگز با هم نبودهاند و برای نبود فرهنگ درست پذیرش همدیگر را ندارند و زود درگیر میشوند. پسر با دیدن دختر گل از گلش میشکفد و هر آن چیزی را که دلش شد، نثار دختر میکند.»
لطیفه سلطانی، مسئول تنظیم برنامه زنان در کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان متلکگویی را نوعی خشونت کلامی و از نوع خشونت شایع در برابر زنان میخواند که کمتر در جامعه بهعنوان خشونت مورد توجه قرار میگیرد. او به اطلاعات روز گفت که متلکگویی پیامدهای روحی و روانی زیانبار برای زنان به دنبال دارد.
کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان در گزارشی گفته است که در هفت ماه اول سال 1398 خورشیدی دو هزار و 762 مورد خشونت با زنان را ثبت کرده است. از این میان یک هزار و 41 مورد آن خشونت کلامی است که 141 مورد افزایش را نسبت به همین دوره زمانی در سال 1397 نشان میدهد. این گزارش گفته است که 2.9 درصد کل خشونتها در خیابان، کوچه، محل کار، اداره، بیمارستان، مکتب، دانشگاه، توقیفخانه و زندانها اتفاق افتاده است.
راهحل چیست؟
به باور لطیفه سلطانی، میتوان از طریق آگاهیدهی به مردم نسبت به حقوق و امتیازات اجتماعی و فردی زنان، بلندبردن سطح آگاهی پولیس نسبت به مسئولیتهایش در برابر قضایای آزار و اذیت زنان و ایجاد راهکارهای قانونی برای جلوگیری از منع آزار و اذیت زنان با پدیدهی خشونت با زنان مبارزه کرد.
قوانین نافذه در خصوص مبارزه با خشونت و آزار و اذیت زنان ادارات مختلف دولتی را مکلف کرده تا اقداماتی را در خصوص جلوگیری از خشونت با زنان روی دست بگیرند. وزارتهای امور زنان، ارشاد، حج و اوقاف، تحصیلات عالی، معارف، اطلاعات و فرهنگ، عدلیه، داخله و صحت عامه مکلف شدهاند برای جلوگیری از خشونت با زنان در مورد آگاهیدهی در خصوص حقوق زنان و مردان، آثار و عوامل خشونت و تطبیق قانون اقدام کنند.
رویا دادرس میگوید هرچند وزارت زنان در تطبیق قوانین نافذه با مشکلاتی مواجه است، اما این وزارت به تنهایی نمیتواند افکار عامه، بهخصوص خشونت علیه زنان را تغییر دهد. به گفتهی او، همهی ادارات مکلفیتهای خود را باید انجام دهند، بهویژه وزارت اطلاعات و فرهنگ که تعهد کلیدی در این زمینه دارد.
