روند رأیدهی انتخابات ریاستجمهوری ساعت 7:00 صبح روز شنبه (ششم میزان) آغاز شد. دقایق پس از آغاز روند رأیدهی، شکایتها از مشکلات و کاستیهای انتخابات نیز از گوشه و کنار افغانستان توسط کاربران شبکههای اجتماعی، رسانهها و نهادهای ناظر نیز گزارش شد.
گزارشهای نهادهای ناظر بر انتخابات، کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان، رسانهها و شهروندان نشان میدهد که انتخابات در کل با کاستیهای چون مشکلات در فهرست رأیدهندگان، کاکرد ناقص دستگاهها بیومتریک، نبود نام افراد در فهرستهای چاپی و دیجیتلی رأیدهندگان، تأخیر در بازشدن مراکز رأیدهی، دیرآمدن کارمندان روز انتخابات به مراکز رأیدهی، مسدودماندن شماری از مراکز رأیدهی، ناامنی، اشتراک کمرنگ، عدم آشنایی کارمندان با دستگاههای بیومتریک و مشکلات خرد و ریز دیگر مواجه بوده است.
براساس گزارشهای این نهادها، از میان این کاستیها، مشکلات در فهرست رأیدهندگان و مشکلات تخنیکی دستگاههای بیومتریک بیشتر از همه در نقاط مختلف کشور وجود داشته و بنابر همین دو مشکل شماری از شهروندان از حق رأیشان محروم شدند.
کمیسیون مستقل انتخابات معتقد است که انتخابات ریاستجمهوری ششم میزان بهترین انتخابات در 18 سال پسین در افغانستان بوده است. حوا علم نورستانی، رییس کمیسیون انتخابات با ختم روند رأیدهی در نشست خبری در کابل، برگزاری انتخابات را موفقانه توصیف کرد و گفت: «اما امروز شاهد برگزاری انتخابات بهتر از هر انتخابات دیگر بودیم.»
خانم نورستانی افزود که انتخابات در برخی نقاط کشور با یک سلسله ناهنجاریها و مشکلات روبهرو شد، اما کمیسیون در زمان مناسب تمام مشکلات را بررسی و برای حل آن تصمیم گرفت.
شماری از نامزدان در آغاز روز، هنگام انداختن رأیَشان به صندوقها از مشکلات در روند رأیدهی انتقاد کردند و برخی از آنها هشدار دادند که اگر روند همین گونه پیش برود، نتیجهی انتخابات برای آنها قابل پذیریش نیست.
مشکلات در فهرست رأیدهندگان
بنیاد انتخابات شفاف افغانستان (تیفا) میگوید که با پنجهزار و ۲۰۰ ناظر در 34 ولایت از انتخابات نظارت کرده است. یافتههای نظارتی این نهاد در مورد فهرست رأیدهندگان نشان میدهد که فهرست رأیدهندگان با چالشهای فروان مواجه بوده است. به گفتهی این نهاد ناظر، نبودن نام افراد ثبتنامشده در یک محل در فهرست همان محل، ارسال اشتباهی فهرست مراکز و محلات به مراکز و محلات دیگر، نبود نام افراد در هردو فهرست چاپی و دیجیتلی و نبود فهرست رأیدهندگان در شماری از محلات رأیدهی از جمله مشکلات در فهرست رأیدهندگان بود.
ساعاتی پس از آغاز رأیدهی، شهروندان با ارسال چشمدیدهایشان به اطلاعات روز از مشکلات در فهرست رأیدهندگان و نبود نامهایشان در فهرست شکایت کردند. گزارشها از سراسر کشور و خصوصا کابل بیشتر حاکی از نبود نام رأیدهندگان در فهرستهای چاپی و دیجیتلی رأیدهندگان بود.
پس از آنکه شکایتها از این مشکل افزایش یافت، کمیسیون انتخابات فیصله کرد کسانی که نامهایشان در یکی از فهرستها باشد، میتوانند رأی دهند. براساس فیصلهی کمیسیون، کسانی که نامهایشان در فهرست چاپی است، اما در فهرست دیجیتلی در دستگاههای بیومتریک نیست حق رأی داشتند و کسانی که نامهایشان در فهرست چاپی نیست، اما در فهرست دیجیتلی است نیز حق رأی داشتند.
هرچند این فیصلهی کمیسیون مستقل انتخابات تا حدودی مشکلات فهرست رأیدهندگان را کاهش داد، چون قبلا کمیسیون گفته بود کسانیکه نامهایشان در فهرست دیجیتلی نباشد، حق رأی ندارند. اما بعد از آن نیز گزارشها همچنان از مشکلات و نبود نام رأیدهندگان در فهرستهای رأیدهی حاکی بود.
یکی از رأیدهندگان مرکز لیسه همایون شهید در ناحیه سیزدهم شهر کابل در صحبت با اطلاعات روز گفت که این فیصلهی مشکل آنان را حل نکرد، چون نام آنان نه در فهرست چاپی است و نه در فهرست دیجیتلی در دستگاههای بیومتریک. او با ارسال تصاویری به اطلاعات روز گفت که دهها رأیدهنده همانند او، نامهایشان در فهرست رأیدهندگان نیست و آنان از حق رأیشان محروم شدند.
حبیبالله شینواری، مسئول دیدبان انتخابات افغانستان (ایتوا) حوالی چاشت روز شنبه در صحبت با اطلاعات روز گفت که مشکل اصلی انتخابات تا کنون نواقص در فهرست رأیدهندگان و کارکرد نادرست دستگاههای بیومتریک است.
آقای شینواری میافزاید که او بهدلیل نبود نامش در فهرست رأیدهندگان از حق رأیاش محروم شده است. به گفتهی او، در برخی مراکز نام رأیدهندگان در فهرست نیست و در برخی مراکز دیگر نام برخی رأیدهندگان از فهرست الکترونیکی دستگاههای بیومتریک حذف شده است.
کمیسیون مستقل حقوق بشر با نشر گزارش نظارتی خود میگوید که در بسیاری از ولایتها فهرست نامهای شهروندان با فهرست رأیدهندگان، همچنین با حافظه دستگاه بیومتریک مطابقت نداشته است: «این مسأله یکی از مشکلات عمده و عمومی در این زمینه بوده است. این مسأله در برخی از ولایتها موجب سرگردانی مردم و رفتن از محلی به محل رأیدهی دیگر شده است.»
مشکلات تخنیکی دستگاههای بیومتریک
یکی از مشکلات دیگر انتخابات که بیشتر از نقاط مختلف کشور گزارش شده است، کارکرد نادرست دستگاههای بیومتریک است. نهاد تیفا میگوید که دستگاههای بیومتریک در هشت ولایت افغانستان با مشکلات عدیدهای مواجه بوده است: «تعدادی از دستگاهها شارژ تمام کرده است و پاوربانکها نیز کار نمیدادند. در ۱۰۹ محل رأیدهی، دستگاههای بیومتریک در محلات زنانه، لیست محلات مردانه و بالعکس را پرنت میکردند و همچنین در ۷۳ محل رأیدهی دستگاههای بیومتریک پس از ساعت ۱۱ تا ۱۲ از کار افتادهاند و یا کار ابزار بیومتریک کُند و آهسته گردیده بود و دستگاههای اضافی نیز پاسخگوی تمام محلات نبوده است.»
همچنان این نهاد ناظر میگوید که در ۲۴ درصد محلات رأیدهی نظارت شده، کارمندان آشنایی کامل به کار با دستگاههای بیومتریک نداشتهاند.
کمیسیون مستقل حقوق بشر میگوید که یکی از مشکلاتی روند انتخابات، خرابی دستگاه بیومتریک بوده و درست عیار نشده بود: «در آغاز روز گزارشهای متعددی از منابع نظارتی کمیسیون مستقل حقوق بشر رسیده است از جمله اینکه کارمندان کمیسیون با دستگاه بیومتریک آشنایی نداشته و در استفاده از آن مشکلات جدی داشتهاند. به همین ترتیب، یکی از معضلهای دیگر در بخش تکنیکی، ناکارامدی دستگاه پرینت بوده است که موجب شکایت شهروندان شده بود.»
فیفا میگوید که کارنکردن دستگاههای بیومتریک هرچند بهطور محدود ولی در ولایتهای مختلف باعث ایجاد اخلال یا هم توقف جریان رأیدهی شد: «بهعنوان مثال، در ولایت هلمند بعضی از مراکز و محلات رأیدهی بهدلیل عملنکردن دستگاههای بیومتریک، رأیگیری در آن مختل گردید.»
مشکلات در فهرست رأیدهندگان و مشکلات تخنیکی دستگاههای بیومتریک یکی از مشکلات جدی انتخابات پارلمانی 1397 نیز بود. کمیسیون انتخابات پس از انتخابات پارلمانی برخی تغییرات در کارکرد دستگاهها آورد و امیدواری خلق شده بود که این بار دستگاههای بیومتریک بتواند به بهتر برگزار شدن انتخابات کمک کند.
عدم هماهنگی کمیسیون با مراکز رأیدهی
بنیاد انتخابات آزاد و عادلانه افغانستان (فیفا) میگوید یکی از جدیترین موارد که باعث اخلال و سکتگی در جریان رأیدهی در برخی ولایات و حتا کابل شد، عدم هماهنگی و ارتباط موثر کمیسیون مستقل انتخابات با مراکز رأیدهی بود. فیفا بهعنوان مثال در اعلامیهی خود آورده که تصامیم کمیسیون در مورد حل مشکلات تخنیکی و اصولی فرایند رأیدهی بهخصوص در مورد رأیدهندگانی که نامهایشان در یکی از فهرستها نبود تا حدود سه ساعت بعد از اتخاد آن تصمیم به مسئولین مراکز و محلات ابلاغ نشده بود.
حسیبه عفت، عضو شورای ولایتی پروان نیز حوالی ساعت سه بعد از ظهر به روزنامه اطلاعات روز گفت که هنوز فیصلهی کمیسیون انتخابات در مورد فهرست رأیدهندگان در مراکز رأیدهی پروان عملی نشده است.
بازشدن دیرهنگام مراکز رأیدهی و دیررسیدن مواد انتخاباتی
یکی از مشکلات دیگر تأخیر در رسیدن مواد انتخاباتی به مراکز رأیدهی و بازشدن دیرهنگام مراکز رأیدهی است. کمیسیون مستقل حقوق بشر میگوید که در برخی از ولایتها مواد انتخاباتی به مراکز دیر رسیده است.
نهاد تیفا میگوید که ۶۲ درصد مراکز رأیدهی رأس ساعت ۷:۰۰ باز و پروسه رأیدهی آغاز شد، اما ۳۸ درصد مراکز به تأخیر باز شد که از میان این ۳۸ درصد در حدود ۲۵ درصد مراکز در میان ساعات ۷:۳۰ الی ۸:۰۰ و ۱۳ فیصد مراکز نیز در میان ساعات ۸:۰۰ الی ۹:۰۰ باز شدند. به گفته تیفا، دلایل عمدهی تأخیر در بازگشایی مراکز رأیدهی نبود کارمندان مراکز و محلات در وقت تعیینشده، مشکلات و تهدیدات امنیتی، نرسیدن مواد حساس و غیرحساس به مراکز رأیدهی بوده است.
این نهاد در گزارش نظارتی نخست خود که ساعات نخست رأیدهی منتشر کرد، گفت که مواد حساس و غیرحساس انتخاباتی در ۹۶.۸ فیصد محلات بهصورت تکمیل وجود داشته است. در ۹۸.۹ فیصد محلات رأیدهی دستگاههای بیومتریک موجود بوده است.
کمیسیون مستقل حقوق بشر میگوید که در میان مشکلات متعدد، جدیترین مشکل، حضور دیرهنگام کارمندان کمیسیون در محلات رأیدهی بوده است: «منابع نظارتی کمیسیون مستقل حقوق بشر میگویند که کارمندان کمیسیون در ولایتهای مختلف رأس ساعت 7 صبح در محلات رأیدهی حضور نداشتهاند. افزون بر این، غیبت کارمندان کمیسیون انتخابات، از مشکلاتی دیگر بوده است.»
مشکلات دیگر
براساس ارزیابی نهادهای ناظر بر انتخابات و کمیسیون مستقل حقوق بشر، مشارکت کمرنگ مردم بهویژه مشارکت کمرنگ زنان در انتخابات، استفادهنشدن از طرزالعمل واحد برای رأیدهی، مشکلات امنیتی، قطع ارتباط مخابراتی کمیسیون مستقل انتخابات با دفاتر ساحوی در شماری از ولایتها، رأی دادن افراد زیر سن 18 در برخی ولایتها، عدم تطابق اوراق رأیدهی با فهرست رأیدهندگان، اجبارینبودن اخذ تصاویر زنان در برخی محلات، پاکشدن رنگ انگشت رأیدهندگان در برخی ولایتها و موارد خرد و ریز دیگر از مشکلات انتخابات ششم میزان بود.
هرچند انتخابات با مشکلاتی همراه بوده، اما از گزارشهای نهادهای ناظر و رسانهها بر میآید که تقلب در مراکز رأیدهی نسبت به انتخاباتهای گذشته کمتر بوده است. تا کنون گزارش خاصی از تقلب در انتخابات به نفع کدام نامزد منتشر نشده است.
در عین حال چمنشاه اعتمادی، رییس دارالانشای کمیسیون مستقل رسیدگی به شکایات انتخاباتی به روزنامه اطلاعات روز میگوید که تا کنون به استثنای ولایت کابل و هشت ولایت دیگر، 770 شکایت از روند رأیدهی با موضوعات مختلف در این کمیسیون ثبت شده است.
