- لیاقت لایق
«مخاطرهنویسی» نام کتابی است که در آن 21 زن از ولایت هرات خاطرههایشان را از دورهی حکومت طالبان نوشتهاند. این کتاب را انتشارات «آن» چاپ و نشر کرده که روز یک شنبه (15 ثور) در شهر هرات رونمایی شد. «خاطره» و «مخاطره» گرچند ربط معنایی ندارد اما واژهی «مخاطره» با رنگ سرخ و درشت روی جلد کتاب بیانگر نوشتن تجربههای تلخ و پرخطر این زنان است که در این کتاب بازتاب یافته است. عنوان این کتاب در مجموع نشان میدهد که اکنون نیز بازتاب این تجربهها برای زنان افغانستان خالی از خطر نیست.
الهه ساحل، گردآورندهی این کتاب، برای جمعآوری این خاطرهها ماهها وقت صرف کرده است. او در نخست با 100 تا 150 نفر به صورت جداگانه ملاقات کرده تا آنان را تشویق کند که از تجربهها و خاطراتشان از زمان طالبان بنویسند و یا از طریق مصاحبه بازگو کنند. در نتیجه «مخاطرهنویسی» مجموعهی خاطرات 21 زنی است که حاضر به این کار شدهاند.
این کتاب، زمانی چاپ، نشر و رونمایی شده است که ششمین دور مذاکرات امریکا با گروه طالبان به میزبانی قطر به شدت جریان دارد. در کنار سایر موارد، حفظ حقوق و آزادیهای زنان از موضوعاتی است که در محور این مذاکرات قرار دارد. در این مذاکرات که در کل روی ادغام نظامی، سیاسی و ایدئولوژیک طالبان با نظام دموکراتیک کنونی افغانستان بحث میشود، شهروندان و از جمله زنان به شدت نگرانند که دستاوردها و ارزشهای نوین کشور معامله شود.
سخنرانان در روز رونمایی این کتاب گفتهاند که چاپ و نشر چنین خاطرهها در زمان حساس کنونی لازمی است تا شهروندان افغانستان و به خصوص زنان با یادآوری از تاریخ تلخشان نگذارند به گذشته برگردند. بنابرگفتهی برخی از صاحبنظران تاکنون نیز آن وضعیت طالبانی بر زنان افغانستان کماکان حاکم است. از این رو لازم است چاپ و نشر چنین اثرها بیشتر از این گسترش یابد. زیرا به گفتهی آنان شمار زیادی از زنان تاهنوز به ایدئولوژی بنیادگرایانهی طالبان باورمند اند و آن را با تحمل تمام سختیها و محرومیتها میپذیرند. این صاحبنظران میگویند، نشر چنین مجموعهها، نقطهی آغاز خودبیداری زنان است که با قلم خود تاریخشان را بنویسند. زیرا به گفتهی آنان تاریخنویسان نیز با تاثیرپذیری از قرائت دینی مردسالار، زوایای تاریک و دردهای پنهان زندگی زنان را همواره از قلم انداختهاند.
گردآورندهی این مجموعه در روز رونمایی کتاب گفت که 15 میلیون زن افغانستانی در دوران حکومت طالبان یک «دورهی 7 سالهی زندان را پشت دروازههای بستهی خانهها» سپری کردهاند. به گفتهی خانم ساحل، اکنون که گفتوگوهای صلح در جریان است، حق آنان است تا صدایشان را به گوش مصالحهگران برسانند و بپرسند که با کدام گروه و با چه شرایطی صلح میکنند و دستشان را به نیت دوستی و صلح میفشارند.
خانم ساحل میگوید که این مجموعه با شرح خاطرههای تلخ زنان افغانستان در دوران طالبان به استقبال صلح میرود و حرفهای زیادی برای گفتن دارد. به گفتهی خانم ساحل گردآوری این خاطرهها تلاش کوچکی است برای ثبت آنان در خاطرهی جمعی تا آن چیزی که بر زنان در آن دوران رفته است، فراموش نشود.
لیما نعمانی، زنی که خاطرهاش را با قلم خودش نوشته، میگوید که گردآوری این مجموعه، در واقع دردهای گذشتهی زنان است که در آیینهی امروز بازتاب یافته است. او میگوید، در طول تاریخ همواره قرائتها از متون دینی مردانه بوده است که حتا تاریخنویسان نیز از آن تاثیر پذیرفتهاند و از این رو دردهای پنهان و زوایای تاریک زندگی زنان در تاریخ نیز بازتاب نیافته است.
به گفتهی خانم نعمانی، زنان افغانستان به قربانی شدن عادت کردهاند و شکستن این عادت کار دشواری است که میتوان از طریق بازتاب هر چه بیشتر صدای زنان توسط خودشان به شیوهی جسورانه و گویا به آن برسیم. از نظر خانم نعمانی، گرچند رسانهها وضعیت کلی محرومیت و رنج زنان را اکنون بازتاب میدهند اما درد و رنج زنان خیلی عمیقتر و پنهانتر از آن تصویرهای کلی است و تنها میتواند توسط خود زنان بازتاب یابد. از نظر او نشر «مخاطرهنویسی» نقطهی آغازی برای این کار است.
سعید حقیقی، نویسنده و منتقد ادبی میگوید، تنها زنان نیستند که بنیادگرایی را تجربه کردهاند، بلکه مردان نیز در زمان طالبان حتا اختیار تعیین رنگ لباس و نوع پوشششان را نداشتند. آقای حقیقی میگوید، این وضعیت اکنون نیز بر زنان و مردان افغانستان در گوشهوکنار این کشور کماکان ادامه دارد. به گفتهی آقای حقیقی، اکنون نیز هرلحظه ممکن است شهروندان به گذشتهی نه چندان دور دورهی طالبان به صورت کامل برگردند. ازین رو خاطرهنویسی کمک میکند تا گذشته و تاریخ تکرار نشود.
فاطمه جعفری، نمایندهی مردم در شورای ولایتی و یک تن از سخنرانان دیگر برنامهی رونمایی کتاب میگوید، گردآوری این مجموعه کار بزرگ و تحفهای برای زنان افغانستان است، اما کافی و کامل نیست. خانم جعفری میگوید، در چنین مجموعهها صدای زنانی هم باید نشر شود که تا هنوز بنابر پژوهشهای انجام شده بیشتر از آنان به حاکمیت بنیادگرایانه طالبان باورمند اند و از آن حمایت میکنند.
به گفتهی خانم جعفری، تفاوتی که در این مجموعه دیده میشود، این است که زنان در بازتاب واقعیتها صادقانه قلمزده و از تجربههایشان گفتهاند. او میگوید، در این مجموعه، حقارت و ضعف زنان بازتاب یافته و هیچگاه قهرمانسازی نشده است.
این کتاب از سوی انتشارات «آن» با تیراژ هزار نسخه نشر شده و قرار است به زودی به زبان انگلیسی نیز ترجمه شود.
