اداره‌ی ملی امتحانات؛ اداره‌ای کوچک با تشکیلات کم و کار زیاد

بر سر دروازه‌ی ورودی ساختمان دو طبقه‌ای در ساختمان وزارت تحصیلات عالی کشور،  نوشته است: «ریاست عمومی امتحانات.» این ریاست، اداره‌ای است کوچک با تشکیلات کم و کار زیاد که از آغاز تشکیل تا کنون شش مرتبه تحول یافته و اخیرا به عنوان یک واحد مستقل اداری، به نام «اداره‌ی ملی امتحانات» از وزارت تحصیلات عالی جدا شده است.

این اداره حدود پنج ماه پیش (۲۲ اسد سال جاری) طی یک فرمان از سوی ریاست‌جمهوری کشور از ساختار وزارت تحصیلات عالی کشور جدا و به عنوان یک اداره‌ی مستقل برای اخذ امتحان و اعلام نتیجه ایجاد شد. هدف  از ایجاد آن، «بهبود و تسریع بهتر امور مربوط به امتحانات جمعی در نهادهای تحصیلات عالی و نیمه‌عالی دولتی (ملکی و نظامی) و خصوصی، اخذ امتحان کارکنان خدمات ملکی و سایر امتحانات جمعی»، خوانده شده است. این اداره هم‌اکنون امتحانات جمعی بست‌های پنج و شش خدمات ملکی، کانکور دانشگاه‌های دولتی (نظامی و ملکی) و خصوصی و ستاژ حقوقی را می‌گیرد.

هم‌اکنون برای این اداره  در بودجه‌ی ملی سال مالی ۱۳۹۸ خورشیدی، بیش از ۱۵۰ میلیون افغانی بودجه تخصیص داده شده و تشکیلاتش نیز از آغاز سال مالی جدید به ۲۰۰ نفر افزایش می‌یابد.

کمیسیون اصلاحات اداری و خدمات ملکی به تازگی این اداره و کمیته‌ی کانکور آن را به دلیل فعالیت‌های مؤثرش در راستای شفافیت کانکور، جایزه‌ی خلاقیت و شایستگی داده است.

تغییرات و تشکیلات

اداره‌ی ملی امتحانات  متشکل از دو بخش اداری و تخنیکی است که جمعا ۳۵ تشکیل اداری، فنی و خدماتی دارد. علاوه بر آن، ۳۰ تن از استادان دانشگاه‌های کابل، پولی‌تخنیک، طبی و تعلیم و تربیه نیز به شکل دوره‌ای در کمیته‌ی کانکور این اداره، فعالیت می‌کنند که مدت هر دوره‌ی آن یک سال می‌باشد. اداره‌‌ی ملی امتحانات از زمان تأسیس تا کنون، از سوی کمیته‌ی کانکور این اداره مدیریت شده است.

سیستم کانکور افغانستان تا سال ۱۳۸۷ خورشیدی آنالوگ بوده است و در سال ۱۳۸۸ خورشیدی با نمونه‌گیری از یک سیستم کوریایی، توسط کوریایی‌ها تغییر یافت و کمپیوتری شد. در سال‌های ۱۳۹۰ این سیستم به یک شرکت هندی به نام «اورمتی» سپرده شد و این شرکت یک دیتابیس آفلاین را برای کانکور افغانستان ساخت.

امتحان کانکور از سال ۱۳۹۴ ـ ۱۳۹۵ خورشیدی به این طرف بیومتریک و کامپیوتری شده است. عبدالقدیر خموش می‌گوید که با آوردن اصلاحات، کارمندان این اداره بارها از سوی افراد زورگو، تهدید شده‌اند: «ما در جریان تطبیق اصلاحات، بارها تهدید به مرگ شدیم، مورد لت‌وکوب قرار گرفتیم و حتا در موردی شخص خودم، به عنوان رییس اداره‌ی ملی امتحانات هدف بم دستی قرار گرفتم.»

او می‌افزاید که این تهدیدها بیشتر از سوی اعضای شورای ولایتی و در مواردی هم از سوی زورمندان محلی بوده است. او می‌گوید که مسئولان اداره‌ی امتحانات با «عبور از میان انبوه فساد و مشکلات» توانسته‌اند اعتماد عمومی را نسبت به این اداره‌ به دست بیاورند.

با این حال آقای خموش می‌گوید که در طول سه سالی که او ریاست امتحانات کانکور را بر عهده داشته است، تعداد شکایت‌کنندگان امتحان کانکور از ۲۵۰۰ تن به ۱۲۸۰ تن کاهش یافته است. در حالی که تعداد اشتراک‌کنندگان امتحان کانکور در سال جاری تحصیلی، ۲۰۵ هزار نفر و یک سال پیش نیز در حدود ۲۱۰ هزار نفر بوده است.

اداره‌ی ملی امتحانات برای سال جدید تحصیلی تا کنون بیش از ۲۵۸ هزار فورم را برای ۱۲۵۰ کُد-‌‌رشته در سرتاسر کشور توزیع کرده است. به گفته‌ی آقای خموش ۶۲ هزار اشتراک کننده  به تحصیلات عالی، ۵۰ هزار به انستیتوت‌های فنی و مسلکی، ۱۵ هزار به تحصیلات عالی شبانه و ۱۰ هزار دیگر در تحصیلات نیمه‌عالی جذب می‌شوند.

نحوه ی کار

رییس اداره‌ی ملی امتحانات می‌گوید که کمیته‌ی کانکور همه‌ساله، همزمان با آغاز پروسه‌ی امتحان کانکور ایجاد و با اعلام نتایج و رسیدگی به شکایت‌های اشتراک‌کنندگان شاکی لغو می‌شود: «این کمیته مسئولیت طرح پرسش‌ها، اصلاح آن‌ها و درج نتایج در سیستم را به عهده دارد. زمانی که سئوالات به سیستم درج شد، ما به همکاری بخش تخنیکی خود، از این پرسش‌ها، برای اشتراک‌کنندگان کتابچه‌ی امتحان تهیه می‌کنیم. اعضای این کمیته دوباره این پرسش‌ها را برای رفع غلطی‌های آن می‌خوانند و سپس به منظور چاپ به بخش تخنیکی ما می‌سپارند. بعد از آن، این کتابچه‌ها توسط استادان در کمیته‌ی کانکور تحت یک شرایط خاص امنیتی، داخل صندوق‌ها گذاشته می‌شود و صندوق‌ها هم مهر و لاک شده به مراکز امتحان انتقال داده می‌شود.»

نحوه‌ی انتخاب کتابچه‌ی امتحان هم طوری است که پرسش‌ها آن، از بانگ پرسش‌ها به شکل تصادفی و خودکار توسط دستگاه برای هر فرد (آی‌دی) انتخاب می‌شود. به گفته‌ی رییس اداره‌ی امتحانات، همزمان با ترتیب کتابچه‌ی امتحان، کلید جوابات آن‌ها نیز در سیستم دیتابیس امتحانات این اداره ثبت می‌شود. پس از آن اوراق جوابات در مطبعه‌ی این اداره اسکن و به تعقیب آن، ورق‌های حاضران از غیرحاضران و ورق‌های تخطی‌شده، توسط کمیته‌ی کانکور جدا می‌شود. سپس این اوراق، توسط ماشین‌های خوانش اوراق جوابات (OMR) خوانده و معلومات آن به سیستم دیتابیس اصلی کانکور انتقال داده می‌شود.

بعد از انجام این مراحل، نتیجه‌ی حاصله توسط بخش معلوماتی اداره‌ی امتحانات روی وب‌سایت این اداره همگانی می‌شود. تمامی این فرآیند توسط تیم تخنیکی اداره‌ی ملی امتحانات در قرنطین انجام می‌پزیرد و توسط تیمی از کمیته‌ی کانکور، مسئولان بلندپایه‌ی امنیتی و وزارت تحصیلات عالی نظارت می‌شود. همزمان با اعلام نتایج، تیم تخنیکی این اداره از قرنطین کشانده می‌شود.

امکانات و مشکلات

کارمندان اداره‌ی ملی امتحانات هم‌اکنون در ده اتاق کوچک و «نفس‌گیر» کار می‌کنند که شامل شش اتاق تخنیکی و چهار اتاق اداری می‌شود. به گفته‌ی رییس اداره‌ی ملی امتحانات، کارمندان این اداره، همه‌ی فرآیند کاری خود از طرح پرسش‌ها تا اعلام نتایج کانکور را در این اتاق‌ها انجام می‌دهند: «‌وقتی که قرنطین می‌شویم، یک هفته به گونه‌ی کامل بدون امکانات کافی در این‌جا کار می‌کنیم. ما در مواردی در این اختناق، با کمبود آکسیجن مواجه می‌شویم و مجبور می‌شویم برای دقایقی دروازه‌ی اتاق را باز کنیم تا هوا بخوریم.»

این اداره چهار پایه‌ ماشین چاپ بزرگ و شش پایه‌ ماشین چاپ کوچک دارد. از چهار پایه‌ی بزرگ در چاپ کتابچه‌ی امتحانات و دوخت آن‌ها استفاده می‌شود. هر کدام این ماشین‌ها ظرفیت چاپ و دوخت یک کتابچه را در ظرف یک دقیقه دارد. همین طور از دو پایه‌ی ماشین کوچکی که دارای کیفیت خوب می‌باشد، در چاپ کارت‌های رنگه‌ی اشتراک‌کنندگان امتحان استفاده می‌شود. به گفته‌ی آقای خموش، این ده پایه ماشین در اتاق‌های کار این اداره به سختی‌جا شده‌ است.

آقای خموش می‌گوید که کار روی جای و مجهزکردن بهتر این اداره نیز جریان دارد: «ما نظر به حکم ریاست جمهوری در تلاش اعمار یک مکان مناسب و معیاری و تجهیزات لازم برای اداره‌ی ملی امتحانات می‌باشیم تا بتوانیم امتحانات خود را شفاف‌تر و قناعت‌بخش برگزار کنیم.»

فرآیند امتحان کانکور در گذشته

عبدالقدیر خموش می‌گوید که فرایند کار ریاست عمومی امتحانات کانکور وزارت تحصیلات در حدود ۵۰ درصد با کار اداره‌ی ملی امتحانات همسان بوده است. به گفته‌ی او، این همسانی و شیوه‌ی کار در فرآیند اخذ تا اعلام نتایج کانکور، کارایی چندانی نداشته است: «ما نصف کار‌مان را به همین میزانی که است پیش می‌بردیم، ولی نتیجه‌ی خوبی نداشتیم. مشکل در این بود که تیم کانکور ما عملا در کانکور اشتراک نمی‌کرد و خودش را صرف مسئول بخش اجرایی می‌دانستند و می‌گفتند که کار ما محصور در اتاق کمیته‌ی کانکور در وزارت تحصیلات عالی است.» این امتحان‌ها توسط یکی از استادان دانشگاه‌های ولایت که عضو ناظر امتحان بوده، مدیریت می‌شده است. مدیریت آن هم طوری بوده که صندوق‌های جوابات در مراکز امتحانات مهر و لاک و به ریاست عمومی امتحانات انتقال داده می‌شد.

آقای خموش می‌گوید: «تیمی که از ریاست عمومی امتحانات به مراکز امتحانات در ولایت‌ها می‌رفت، مسئولیت امتحان را به دوش نمی‌گرفت. آنان صندوق‌ها را به تیم نظارتی استادان ولایت می‌سپردند و بعد گزارش امتحان را هم از ناظران می‌گرفت و به مرکز بر می‌گشت. این‌گونه هیچ کسی مسئول کم‌کاری شناخته نمی‌شد.»

پیش از امتحان سال ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ خورشیدی، فرایند اخذ امتحان طوری بوده است که برای هر ولایت صرف چند کتابچه انتخاب و بعدا نسخه‌ی کاپی این کتابچه‌ها به اشتراک‌کنندگان توزیع می‌شده است. بر اساس گفته‌های رییس اداره‌ی ملی امتحانات، «توزیع این کتابچه‌ها در بهترین نحو ممکن هم طوری بوده است که کتابچه‌های یک‌سان، در ردیف‌های یک در میانی اشتراک‌کنندگان توزیع می‌شد». آقای خموش می‌افزاید که از آسیب‌پذیری‌های جدی این روش، موضوع درز کردن کتابچه‌ی سوالات به بیرون بود که حتا در مواردی، امتحانات را مختل می‌کرد.

اداره‌ ی ملی امتحانات در سال ۱۳۵۶ خورشیدی به شکل یک کمیته در دانشگاه کابل تأسیس و پس از مدتی به عنوان آمریت امتحان کانکور در چوکات وزارت تحصیلات عالی ارتقا یافت. این اداره بعد از سال‌ها فعالیت، در دهه‌ی هفتاد خورشیدی تبدیل به یک شعبه در امور محصلان این وزارت شد و پس از آن به حیث ریاست بست دوم، تا ارتقای ریاست عمومی در این وزارت فعالیت کرد.