ماجرای «ابوغریب» تکرار خواهد شد؟

بدرفتاری نیروهای امریکایی در افغانستان خبر تازه‌یی نیست. بخشی از تنش سیاسی حامد کرزی با کاخ سفید که منجر به تیره‌گی روابط میان دو کشور شد و فاصله‌ی کرزی را از حامی اصلی‌اش، ایالات متحده‌ی امریکا، بیش‌تر ساخت، حملات و دستگیری‌های شبانه و بدرفتاری نیروهای امریکایی در افغانستان بود. کرزی پس از آن‌که فاصله‌ی آشکاری از ایالات متحده گرفت، انتقادهایش را بیشتر کرد و سرانجام خواهان انتقال مسئولیت زندان بگرام به دولت شد. پس از آن نیز، رییس‌جمهور غنی در زمان کارزارهای انتخاباتی‌اش، سخنان ضد و نقیضی در مورد زندان بگرام گفت که مایه‌ی دردسرش شد.
اکنون در کنار انتقادهای رهبر پیشین دولت افغانستان و نارضایتی بخشی از شهروندان از رفتار نظامیان امریکایی، دادگاه بین‌المللی جزایی لاهه نیز این مسأله را مورد توجه قرار داده است. بر مبنای گزارشی که این دادگاه منتشر کرده، احتمال می‌رود نیروهای نظامی و مأموران سازمان «سیا» در افغانستان مرتکب «جنایات جنگی» شده باشند. در 27 مورد رفتار خشونت‌آمیز، شکنجه و تجاوز جنسی مأموران «سیا» بر مظنونان دستگیرشده، شهروندانی از افغانستان نیز حضور داشته‌اند. این ماجرا به سال‌های 2002 تا 2008 باز می‌گردد. در این گزارش، هم‌چنین یادآوری شده که از میان بازداشت‌شدگان در افغانستان، در 61 مورد آن میان سال‌های 2003 تا 2014 احتمال شکنجه و رفتاری که به معنای ارتکاب جنایت جنگی است، مطرح شده است.
رفتار خشونت‌آمیز با مظنونان از سوی نیروهای نظامی و مأموران سیا، دور از انتظار نیست. شکنجه‌ی زندانیان در «ابوغریب» برای نخستین‌بار توجه نهادهای حامی حقوق بشر را به این مسأله جلب کرد. در آن مورد، افشا شد که شکنجه و رفتار خشونت‌بار با زندانیان، فراتر از حد انتظار بوده است. این در حالی است که حضور نیروهای امریکا، در مقایسه با افغانستان، زمان کمتری را در بر گرفته است. برعکس آن، نیروهای امریکایی و هم‌پیمانان نظامی‌اش در افغانستان گسترده‌تر و طولانی‌تر از حضور آن‌ها در عراق بوده و در نتیجه قابل پیش‌بینی است که در این سال‌ها آن‌ها مرتکب انجام اعمال غیر انسانی شده باشند. عکس‌هایی نیز از آن‌ها گاهاً در رسانه‌های اجتماعی منتشر شده که نشان می‌دهد، سربازان در مناطق جنگی چندان پروای اسیرشدگان و یا افراد مظنون به همکاری با تروریست‌ها را ندارند.
طرح بررسی «ارتکاب جنایت جنگی در افغانستان» به واسطه‌ی نیروهای امریکایی، در حالی از سوی دادگاه جنایی لاهه مطرح می‌شود که دامنه‌ی این بی‌پروایی‌ها به مراتب فراتر از رفتار آن‌ها با زندانیان می‌رود. حمله‌ی هوایی نیروهای امریکایی به شفاخانه‌یی در قندز جان ده‌ها غیر نظامی را گرفت و ارتش این کشور مجبور به عذرخواهی و به انجام حمله‌ی اشتباه اعتراف کرد. آنچه که به‌ویژه در میان مردم در شرق و جنوب کشور، احساسات ضد امریکایی را گسترش داد، دست‌کم در کنار عوامل دیگر، رفتار خشونت‌بار نیروهایی امریکایی با مردم و مظنونان بود.
تردیدی نیست که رعایت موازین حقوق بشر در فضای جنگی، کار سختی است؛ اما از جهتی دیگر، نیروهای امریکایی در قالب پیمان ناتو، به افغانستان آمدند تا دست‌کم همین موازین را برقرار سازند و اسباب سرنگونی رژیمی را فراهم آورند که به حقوق بشر و رفتار مسالمت‌آمیز با انسان‌ها یا دشمنانش، باور نداشت. باری، ایالات متحده‌ی امریکا در کنار لشکرکشی به کشورهای دیگر برای از میان برداشتن شبکه‌های تروریستی و گروه‌های بنیادگرا، خود را ملزم به دفاع از حقوق بشر، تحقق دموکراسی و احترام به کرامت انسان‌ها می‌داند. شکی نیست که سربازان امریکایی در راه تحقق آن یا دست‌کم مبارزه با گروه‌های بنیادگرا، هزینه‌ی سنگینی پرداخته‌اند؛ اما این نیز روشن است که آن‌ها باید در برابر اعمال‌شان پاسخگو باشند و مردم حق دارند بدانند که آن‌ها بدرفتاری کرده یا حتا مرتکب جنایت جنگی شده‌اند. هنوز کشتار کامل اعضای یک خانواده در قندهار به واسطه‌ی یک سرباز امریکایی که بعدها به زندان افتاد را مردم فراموش نکرده‌اند و آن را نشانه‌یی از رفتار و نگاه امریکایی‌ها نسبت به افغان‌ها تلقی می‌کنند.
انتظار می‌رود دادگاه لاهه بتواند استدلال کافی برای آغاز بررسی‌هایش را در افغانستان جمع و به این کار مبادرت ورزد. این کار و نوع مواجهه‌ی ایالات متحده‌ی امریکا با آن، درواقع تعیین می‌کند که مردم افغانستان چه انتظاری از حضور امریکا در افغانستان داشته باشند.