افغانستان پس از خروج دو قدرت

بیست و هفت سال قبل، نیروهای جنگی شوروی سابق از افغانستان اخراج شدند و این‌گونه به سلطه نه ساله یکی از قدرت‌های بزرگ جهانی در افغانستان نقطه‌ی پایان گذاشته شد. اتحاد جماهیر شوروی پس از درگیری‌های خونین و نبردهای مداوم در افغانستان، این کشور را ناگزیر ترک کرد و شکست خورد. این جنگ آثار ژرف بر جای گذاشت، هزینه‌های انسانی و مالی این جنگ هنگفت و قابل توجه است. بنابر گزارش‌ها، تجاوز شوروی در افغانستان نزدیک به یک و نیم میلیون کشته برجای گذاشت، آوارگی و مهاجرت ناشی از این جنگ را از پنج تا ده میلیون محاسبه کرده‌اند و هم‌چنان میلیون‌ها نفری که بی‌جا شدند و نیز میلیون‌ها نفری که معلول شدند.
با خروج شوروی سابق از افغانستان، جنگ خاتمه نیافت بلکه وارد مرحله تازه‌ی شد و این بار مجاهدین؛ گروه‌های که باهم و به‌صورت متحد علیه ارتش سرخ جنگیدند، بر سر کسب قدرت علیه هم جبهه گرفتند و جنگ داخلی در گرفت. نبرد مجاهدین با ورود طالبان به نحوی تمام شد اما با این دگرگونی، جنگ به شکل دیگری ظاهر شد و فجایع دیگری رقم خورد. نتایج و پیامدهای جنگ‌های داخلی هم کم‌تر از جنگ با ارتش شوروی نبود.
اکنون و پس از سه دهه، افغانستان خروج یک قدرت یا قدرت‌های جهانی دیگر، از نوع غربی آن، را تجربه می‌کند. با آن‌که خروج نیروهای ناتو با ارتش سرخ شوروی از افغانستان از نظر شکل و محتوا متفاوت اند، اما نوع مواجه ما با قدرت‌های جهانی و خروج آن‌ها جای تأمل دارد. شوروی سابق به حمایت از حکومت‌های کمونیستی وقت، وارد افغانستان و با مخالفت مردم روبه‌رو شد اما نیروهای ناتو با حمایت و خواست مردم افغانستان و اجماع بین‌المللی پا به افغانستان گذاشتند و طبق برنامه‌زمانی هم خارج شدند. اما از جهاتی دیگر این ورود و خروج شباهت‌های نیز باهم دارند. طالبان که خود را مجاهد می‌نامند و در جنگ علیه شوروی هم نقش داشتند، در طول چهارده سال علیه نیروهای غربی و دولت افغانستان جنگیده و خروج کامل نیروهای ناتو از افغانستان را یکی از پیش شرط‌های گفت‌وگوهای صلح با دولت افغانستان اعلام کرده‌اند. در گذشته مجاهدین عرصه را برای دولت پیشین تنگ و حاکمیت آن‌را محدود به پایتخت کرده بودند و از هیچ تلاشی برای وارد کردن فشار علیه دولت دریغ نمی‌کردند. این فشارها شامل وضع محدودیت در عبور و مرور شاهراه‌ها و قطع برق بود. اکنون طالبان که خود را مجاهدین واقعی قلمداد می‌کنند، نیز به روش گذشته متوصل شده شاهراه‌ها را ناامن، تأسیسات را ویران و برق را قطع می‌کنند.
پیامد خروج شوروی از افغانستان برای همه آشکار است. مجاهدین شوروی را شکست دادند اما نتوانستند دستاوردهای شان را حفظ و برای اداره کشور طرح بریزند. مجاهدین نه تنها پس از خروج شوروی قادر به بازسازی ویرانه‌ها نشدند، بلکه بیشتر از قبل کشور را در پرتگاه نابودی و فاجعه سوق دادند. حالا و پس از 27 سال احتمال این وجود دارد که افغانستان یکبار دیگر و پس از یک خروج دیگر به سرنوشتی دچار شود که در گذشته تجربه کرد و با آن به تلخی زیست. پس از خروج و ختم مأموریت جنگی ناتو در افغانستان، قندوز به‌دست طالبان سقوط کرد، شاهراه‌ها به شدت ناامن شده است، تأسیسات عام المنفعه در معرض خطر جدی قرار دارد، کابل پایتخت برق ندارد، حاکمیت قانون به‌صورت نسبی و نگران کننده تنها در کابل و برخی از ولایت‌های کشور به‌صورت محدود وجود دارد. اکنون و پس از خروج، اداره امنیت ملی امریکا از سقوط سیاسی در افغانستان سخن می‌گوید. طالبان به‌صورت غیر قابل باور، نیروهای امنیتی را در تنگنا قرار داده و 30 درصد خاک کشور را زیر کنترل دارند.
تجربه و مواجهه‌ی ما پس از خروج دو قدرت بزرگ جهانی، شکننده و ناکام بوده است. پیش از خروج دوم، ما آن‌گونه که باید نتوانستیم از کمک‌های میلیونی جامعه جهانی برای بازسازی و تقویت حکومت‌داری استفاده کنیم. بعد از چهارده سال ما اکنون حکومت مردمی و مشروع از نظر قانون اساسی، نداریم. گفت‌وگوهایی که برای برقراری صلح صورت می‌گیرد، چیزی شبیه پایان دوره داکتر نجیب الله است. حتا اشرف غنی احمدزی می‌گوید در صورتی که گفت‌وگوهای صلح با طالبان به صورت فوری شروع نشود با شروع فصل بهار جنگ خونینی در راه است. مجاهدین در گذشته تن به مصالحه ملی داکتر نجیب ندادند و تا سقوط او پیش رفتند. طالبان نیز علاقه به مذاکره با دولت افغانستان ندارند. حکومت وحدت ملی مصروف رایزنی و تلاش برای مصالحه اما طالبان در میدان‌های نبرد دست بالای دارند. داعش را هم اگر اضافه بکنیم خروج دوم برای ما یک کابوس تمام عیار است.
اینک که ما بیست و هفت سال بعد از خروج شوروی بر طبل شادی می‌کوبیم و جشن پیروزی را دایر می‌کنیم، طالبان نیز برای بازگشت به قدرت لحظه شماری می‌کنند و نگرانی از این‌که سال‌های بعد چه اتفاقی برای افغانستان و مردم آن خواهد افتاد، هر روز بیشتر می‌شود. حقیقت این است که ما در حفظ دستاوردهای همکاری با جامعه جهانی ناکامیم و در نبود جامعه‌ی جهانی برسر یک برنامه، هدف و آرمان مشترک به توافق نمی‌رسیم. در حالی که یک سال از خروج نیروهای نظامی آمریکا و متحدان آن می‌گذرد، اوضاع هر روز بد و بدتر می‌شود و نگرانی از یک رویارویی دوباره میان نیروهای سیاسی و مسلح افزایش می‌یابد.