نویسنده: آدام تایلر
برگردان: جواد زاولستانی
منبع: واشنگتن پست
نقشی را که ملا عمر در تاریخ افغانستان بازی کرد، فراموش نمیشود. زمانی که القاعده در سال 1996 از سودان اخراج گردید، ملا عمر به اسامه بن لادن و سازمان القاعده در افغانستان پناهگاه داد و القاعده از آنجا، حمله بر مرکز تجارت جهانی را در نیویارک برنامهریزی کرد. زمانی که ملا عمر درخواست ایالات متحده را رد کرد و اسامه بن لادن را به ایالات متحده تحویل نداد، این کشور بر طالبان در افغانستان حمله کرد و همزمان با آن مبارزهی جهانی علیه تروریزم آغاز شد.
ملا عمر به همان اندازه که در تاریخ خبرساز شد، تاریخ را ویران نیز کرد. معلوم نیست که او پیش از پیش از برنامهی حملهی القاعده در سال 2001 باخبر بود یا نه، اما شخصا در یکی از تکاندهندهترین جنایات طالبان نقش داشت: تخریب مجسمههای عظیم بودا در بامیان.
این جنایت چند ماه پیش از حملههایی اتفاق افتاد که منجر به سرنگونی رژیم طالبان شد و مانند آن حملهها، این کار طالبان نیز شاید در آغاز یک دورهی جدید ویرانسازی توسط اسلامگراهای تندرو، کمک کرد.
طالبان در ماه مارچ 2001 مجسمههای بودا را، که در دل کوه در درهی بامیان تراشیده شدهبودند، منفجر کردند. این مجسمهها به قرن ششم میلادی بر میگردند و یادآور شکوه بامیان در مسیر راه ابریشم بودند. این مجسمهها به هماناندازه که شاهکارهای مهندسی بودند، شاهکارهای ارزشمند هنری نیز محسوب میشدند. مجسمهی بزرگتر، 180 فت قد داشت و هردوی آنها، بر روی کوه تراشیدهشده بودند و با ظرافت تمام، برای مجسمهها از گل لباس ساخته شدهبود. این مجسمهها، زیباترین و حیرتانگیزترین و نیز بزرگترین مجسمههای بودا در جهان بودند.
طالبان از زمان به دست گرفتن کنترل کابل در سال 1996، قوانین سختگیرانه و متعصبانهی خودشان را بر شهروندان عادی اعمال میکردند. آنان حتا شنیدن موسیقی را ممنوع اعلان کردهبودند. در 26 فبروری 2001 زمانی که ملا عمر حکمی صادر کرد و خواستار تخریب تمام مجسمهها گردید، امیدواریهایی وجود داشت که فشارهای بینالمللی مجسمههای تاریخی را از تعصب طالبان در امان نگهدارد. سلام مریاتی، رییس شورای امور عامهی مسلمانان در لاس آنجلس، در آن زمان به واشنگتن پست گفت: «این کارها از روی احساساتاند.آنها (طالبان) شرمآور و ابله هستند.»
با این وجود، طالبان مصمم بودند که برنامهیشان را عملی کنند. پس از آنکه تلاشهای طالبان برای تخریب این شگفتیهای تاریخ مهندسی و هنری با موشک و تانک ناکام گردید، آنان مردان محل را مجبور کردند که در داخل مجسمهها مواد انفجاری را جاگذاری کنند. این کار چند هفته را در برگرفت. اما تا اواسط ماه مارچ، مجسمهها ویران شدند. پس از تخریب مجسمهها، مقامهای طالبان صد رأس گاو را قربانی و گوشت آن را به فقیران توزیع کردند. این نوع قربانیکردن یک سنت مذهبی در اسلام است که به منظور کفاره انجام میشود. اما منظور طالبان جبران تخریب مجسمهها با قربانیکردن نبود، بلکه، نوعی پوزشخواهی (از خدا) بود که چرا تخریب مجسمهها بیش از انتظار، وقت گرفت.
سازمانهای بینالمللی خشمگین شدهبوند. کویچیرو متسورا، رییس یونسکو در آن زمان، گفت: «طالبان مرتکب جنایت علیه فرهنگ شدهاند. نظارت تخریب خونسردانه و حسابشدهی داشتههای فرهنگی که میراث (تاریخی) مردم افغانستان و در واقع، میراث مشترک تمام بشر بودند، نفرتآور است.»
ملا عمر و دیگر مقامهای طالبان با اشاره به متون قدیمی اسلامی، تخریب مجسمهها را توجیه مذهبی میکردند. در حکم ملا عمر برای تخریب مجسمهها آمده بود: «این بتها خدایان کافران بودهاند.» قدرت الله جمال، وزیر اطلاعات طالبان در آن زمان، به واشنگتن پست گفته بود: «تصمیم برای تخریب مجسمههای بودا بر اساس قوانین اسلامی گرفتهشده است. این کار به منظور توهین به مذهب خاص انجام نشده است. اما زمانی که یک حکم اسلامی صادر میشود، نمیتوان آن را تغییر داد.»
در سالهای پس از این جنایت طالبان، گروههای اسلامگرای دیگر با همان توجیه مجسمهها و زیارتگاهها را در لیبا، پاکستان، تونس و مصر مورد حمله قرار دادهاند. گروه دولت اسلامی (داعش)، که بخشهایی از عراق و سوریه را در کنترل دارند، با تخریب آبدهها و آثار تاریخی و فرهنگی کهن و پیش از اسلام، سروصداهای زیادی را خلق کردهاند. آنان وجود این آثار فرهنگی و تاریخی را شرک و بتپرستی میدانند. مانند تخریب بوداهای بامیان، این ویرانسازیها تلفات انسانی ندارد. اما تلاشی است که میخواهد تاریخ و فرهنگ را محو سازد.
نگاه نزدیکتر به دیدگاههای مقامهای طالبان در سال 2001 نشان میدهند که روند تصمیمگیری در این رابطه بر خلاف آنچه طالبان در اول ادعا میکردند، پیچیده بودهاست. سید رحمت الله هاشمی، یکی از نمایندگان طالبان، به روزنامهی نیویورک تایمز گفته بود که نهادهای بینالمللی برای بازسازی مجسمهها میخواستند پول بپردازند و این در حالی بود که قسما به دلیل تحریمهای بینالمللی، مردم افغانستان همچنان فقیر بودند.
رحمت الله هاشمی گفته بود: «اگر میخواستیم مجسمهها را ویران کنیم، این کار را سه سال پیش انجام میدادیم. پس چرا ما این کار را نکردیم؟ در مذهب ما، اگر چیزی بیضرر است، همانطور به حالش رها میکنیم. اما وقتی پول برای بازسازی مجسمهها مصرف میشود، درحالیکه، آنطرفتر کودکان از سؤتغذیه میمیرند، آن وقت است که این مجسمهها مضر میشوند و ما آن را تخریب میکنیم.»
تفکر طالبان تغییر کردهبود. در سال 1999 ملا عمر با صدور حکمی گفته بود که با مجسمههای بودا در بامیان با «احترام» برخورد شود و میتوان از آنها برای گردشگری کسب درآمد کرد. اما در سال 2001، طالبان کارهایی کردند که نشان میدادند که این گروه بیشتر از پیش تندرو شدهاست. بعضیها این نظر را مطرح کردهاند که پیش از آن که طالبان به این کار بپردازند، قهرمان تخریب مجسمهها، بن لادن بود و کارشناسان عرب و پاکستانی برای تخریب مجسمهها فراخوانده شدهبودند.
از زمان تخریب مجسمهها، تلاشهایی انجامشدهاند تا این بوداها بازسازی شوند. اما به دلیل اختلاف دیدگاهها، تا کنون کاری پیش نرفتهاست. اکنون در مغارههای اطراف مجسمهها، خانوادههای که بر اثر جنگهای داخلی بیخانمان شدهاند، زندگی میکنند و این یادآور میراث دیگر ملا عمر برای افغانستان است.
