آصف مهاجر
افغانستان بازماندهی دوران جنگ و ویرانی است. فصل جنگ و خونریزی، معمولاً در همهجا میراث تلخی را به جا میگذارد. در افغانستان بیشتر این مسأله قابل درک است. کابل، به عنوان پایتخت کشور نیز سالها میزبان جنگ و ویرانگری بوده است. هنوز روند انتحارگری و انفجار، هرازگاهی پایتخت را صدمه میزند. به طور معمول، پس از دوران جنگ، موضوع بازسازی و نوسازی اقتصادی مطرح میشود. در افغانستان پساطالبانی و زمانی که کنفرانس بن برگزار شد و دولت جدید در آستانهی شکلگیری قرار گرفت، مسألهی بازسازی نیز با قوت تمام مطرح شد.
پرسش اساسی این است که سهم کابل به عنوان پایتخت کشور از روند بازسازی و سرازیر شدن میلیاردها دالر چه بوده است؟ با وجود کمکهای سرشار مالی، هنوز هم چهرهی پایتخت، خاکی و تیره مینماید. در این شکی نیست که کابلِ عصر جنگ خانگی و دوران طالبان، با کابل امروز تفاوت دارد؛ اما بدین معنا نیست که این شهر از قبضهی مشکلات اساسی بیرون شده است. کابل، پایتخت کشور در کنار چالشهای خرد و ریز، با چند مسألهی جدی روبهرو است که نیازمند اقدامات عملی و فوری است. در این نوشته سعی میشود که چند چالش عمدهی شهری مورد بررسی قرار بگیرند:
یک، هوای آلوده و فضای غیربهداشتی. هوای کابل برای همیشه آلوده است؛ اما معمولاً تابستانها و زمستانها بیشتر آلوده میشود؛ طوری که زیستن در این شهر واقعاً با دشواریهای زیادی روبهرو شده است. حالا که در فصل زمستان قرار داریم، صبح و شام پایتخت، کاملاً دودی و آلوده است؛ به گونهای که نفس کشیدن در فضای شهر، سخت و طاقتفرسا شده است. ممکن عوامل زیاد در پشت این مسأله نهفته باشند؛ اما فقر عمومی، نبود و ضعف خدمات شهری عمدهترین عاملهایی اند که به صورت غیرمستقیم آلودگیهای وحشتآور را بیشتر میکنند. به گونهی مثال، اکثریت مردم، فقیر و ناتوان اند و قدرت خرید ندارند. از اینرو، به جای انرژی گاز و برق، از چوب، زغال و پلاستیک استفاده میکنند، آنهم اگر توان خرید این نوع مواد سوختی را داشته باشند.
با این وجود، دولت و مسئولان امور در این خصوص مسئولیت دارند که کمتر به آن رسیدگی میکنند و به خدمات شهری و اجتماعی توجه نمیکنند. دولت تا هنوز موفق نشده است که حتا برای تمام ساکنان پایتخت، انرژی برق توزیع کند. از سیستم توزیع گاز برای خانوادهها اصلاً خبری نیست؛ آنگونه که در کشورهای دیگر از طریق لولهها و پایپهای مخصوص، پخش و توزیع میشود. از سوی دیگر، فقر و بیکاریهای گستردهی مردم به فراموشی سپرده شده است.
دو، سرکها و جادههای خاکی شهر. کابل با آنکه طی یکونیم دهه، دچار تغییرات شده است و ساختار و نمای آن رنگ متفاوت را به خود گرفته است؛ اما به لحاظ نوعیت کوچه، سرک و جاده هنوز دچار چالشهای اساسی است. در قدم اول، کوچهها و پسکوچههای شهر، اکثراً خاکی اند؛ اما جاهایی که آسفالت یا پخته شدهاند، بیشتر غیرمعیاری به نظر میرسند. پیادهروها، جویچهها و آ روها نیز به صورت اصولی ساخته نشدهاند و به سادگی مملو از خاک و آشغال میشوند. این مسأله باعث شده است که محیط زیست در پایتخت، ناسالم، غیربهداشتی و نامصئون شود.
سه، عدم رعایت نظافت شهری از سوی مردم و ضعف مدیریت شهرداری. اکثریت مردم با اصول و هنجارهای شهرنشینی آشنایی ندارند یا رعایت نمیکنند. وقتی کوچهها و جادههای شهر را نگاه میکنیم، متوجه میشویم که افراد به سادگی آشغالها و زبالههایشان را بدون آنکه در آشغالدانیهای مخصوص بریزند، اینسو و آنسو غیرمسئولانه میریزند؛ اما مسألهی اساسیتر این است که از طرف مسئولان امور هیچ تدبیری روی دست گرفته نمیشود.
برای رعایت اصول شهرنشینی، نیازمند فرهنگ شهرنشینی هستیم. برای تقویت فرهنگ شهرنشینی، باید کار اساسی و بنیادی آموزشی و فرهنگی صورت بگیرد. از سوی دیگر، لازم است که در این خصوص نیز قانونسازی شود. برای مثال، در انگلستان، تف انداختن در محل عمومی جرم و رفتار غیرقانونی تلقی میشود و کسانی که تخلف میکنند، جریمه میشوند. چرا در کشور ما، زمانی که افراد کنار سرک و جاده مینشینند و به جای تشناب، در محیط عمومی رفع ضرورت میکنند، کسی حرف نمیزند؟
شهر کابل از بالا و پایین دچار آلودگی است؛ آسمان غلیظ و دودی پایتخت از یکسو، کوچه، سرک و جادههای خاکی و مملو از آشغال و گرد و خاک از دیگر سو، زمینههای زندگی را در این شهر با چالشهای جدی بهداشتی روبهرو کردهاند. سلامت مردم عملاً با خطر روبهرو است. کودکان و افراد خردسال همهساله از این مسأله رنج میبرند و قربانی میدهند؛ اما مسئولان امور و خصوصاً نهاد شهرداری کدام استراتژی کلان ندارد تا ما از این وضعیت عبور کنیم. جمعیت شهرنشین در کابل، همهساله افزایش پیدا میکند؛ اما شهر از یک طرف توان پذیرش این همه جمعیت را ندارد، از سوی دیگر، امکانات، خدمات و رسیدگی به مشکلات شهری در پایینترین حد قرار دارد. این مسأله باعث شده است که گراف مشکلات شهری در پایتخت افزایش پیدا کند، بیآنکه طرحی برای بیرونرفت مطرح باشد.
اکنون در فصل زمستان، هوای آلودهی پایتخت به معنای واقعی غیرقابل تحمل شده است. دولت اگر در این مورد توجه نکند، سلامت جمعیت چندمیلیونی ساکن در کابل با تهدید جدی و غیرقابل کنترول روبهرو خواهد شد. امیدوارم دولت در این زمینه وارد اقدامات عملی شود و راهح های کوتاهمدت و درازمدت را در نظر بگیرد، تا شرایط زندگی بیشتر از این رو به وخامت نگذارد.
