لاجورد وقتی در دانشگاه کابل خبرنگاری میخواند، تصور نمیکرد روزی بهخاطر کارش نه تنها توهین و دشنام بشنود، بلکه سر از نظارتخانههای حکومت طالبان درآورد. او که با رویای خبرنگار شدن بزرگ شده است، تا پیش از به قدرت رسیدن دوبارهی طالبان در چند رسانهی نامآشنای چاپی، صوتی و تصویری افغانستان کار کرده است.
لاجورد بهدلیل نگرانیهای امنیتی که دارد، میخواهد در این گزارش با نام واقعیاش معرفی نشود. او گفت: «بهعنوان یک خبرنگار زن بارها مورد هتک حرمت، توهین و دشنام قرار گرفتهام و چند بار برای چند ساعت در نظارتخانههای طالبان زندان را تجربه کرده و مورد بازجویی قرار گرفتهام.»
طالبان پس از به قدرت رسیدن دوباره در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، برخلاف وعدههایی که در جریان مذاکرات صلح با امریکا داده بودند، محدودیتهای زیادی را برای زنان افغانستان وضع کردند. رهبر طالبان زنان را از حق کار و تحصیل بالاتر از صنف ششم در مکتب منع کرد و در دانشگاه را نیز بهروی دختران بست.
لاجورد میگوید که در طی یکونیم سال اول حاکمیت طالبان تلاش کرد با چالشهای کاری زنان خبرنگار کنار آید، اما در نهایت مجبور شد که برای حفظ جان خود و خانوادهاش افغانستان را ترک کند. او اکنون نزدیک به یکونیم سال است که به یکی از کشورهای همسایهی افغانستان پناه برده و دورنمای زندگیاش را روشن نمیبیند.
او پس از آن افغانستان را ترک کرد که طالبان محدودیتهای زیادی را برای رسانهها وضع کردند. شرایط وضعشده از سوی طالبان نه تنها شامل محدودیت در محتوای نشراتی رسانهها میشود بلکه حتا حضور زنان خبرنگار در پردهی تلویزیون را نیز منع میکند. این محدودیتها نه تنها باعث شد خبرنگاران زیادی بیکار شوند بلکه باعث توقف فعالیت دهها رسانه نیز گردید.
زمرد، دیگر خبرنگار زن در افغانستان گویندهی خبر و ویراستار در یکی از رسانهها بود. سه ماه پس از به قدرت رسیدن طالبان، صدای این رسانه خاموش شد و همزمان با آن رسانههای دیگر که زمرد بهعنوان ترجمان زبان پشتو با آنها همکاری داشت، نیز از ادامهی همکاری با وی عذرخواهی کردند.
زمرد بعد از ماهها سرگردانی و مشکلات مالی در یک مکتب خصوصی در کابل بهعنوان آموزگار مضمون پشتو کار را آغاز کرد. اما طالبان محدودیتها را بیشتر کرده و اعلام کردند که زنان حق تدریس به دانشآموزان پسر را ندارند و دختران نیز اجازهی رفتن به بالاتر از صنف ششم مکاتب را. دیری نگذشت که این مکتبی که زمرد در آن آموزگار بود، بهدلیل محدودیتهای روزافزون طالبان بر زنان، از ادامهی همکاری با او عذرخواهی کرد.
زمرد بعد از ماهها بیکاری، در یکی از رسانههای آنلاین افغانستان فعالیت خبرنگاریاش را از سر گرفته است. او میگوید که ماهیت خبرنگاری از گذشته تا اکنون از زمین تا آسمان تفاوت پیدا کرده است. «در گذشته آزادی بیان بود. از واقعیتها گزارش مینوشتی و مسئولان پاسخگو بودند. اکنون سخنگویان طالبان پاسخگو نیستند. اگر گزارش تهیه شود و مطابق خواست طالبان نباشد، خبرنگار، مدیر و رسانه را سخت مجازات میکنند.»
زمرد در حالی این سخن را میگوید که یکی از همکاران رسانهای که او در آن کار میکند، زندان طالبان را تجربه کرده است. اکنون بهگفتهی زمرد، آنان برای حفظ جان شان در مقابل بررسی کلمه بهکلمهی هر خبر و گزارش و سانسور آن مجبور به سکوت میشوند. «با وجودی که کلمهبهکلمهی مطالب را بررسی میکنند، بهصورت مداوم در این ترس هستم که این دم مأموران طالبان دنبالم بیایند. گاهی فکر میکنم که به حرف خانواده گوش داده خبرنگاری را رها کنم، اما بعدش چه کار کنم؟ کاش کاری دیگری برای ادامهی حیات وجود میداشت!»
طالبان با بدست گرفتن قدرت، ابتدا در ماه اسد ۱۴۰۰ اعلامیهی ۸ مادهای را برای فعالیت رسانهها همگانی کردند. مطابق آن، تمثیل زنان، ترجمهی فلم و سریالهای خارجی، اجرای برنامههای طنزی و نشر فلمهایی که در آن صحابهی پیامبر به تمثیل و تصویر کشیده شده، در افغانستان متوقف شد. همچنان از رسانهها خواسته شد که خلاف این گروه فعالیت انجام ندهند. با افراد منتقد طالبان مصاحبه و گفتوگو انجام ندهند. به همین ترتیب در اوایل ماه جوزای ۱۴۰۱ طالبان به زنان خبرنگار دستور دادند که حجاب اجباری را هنگام ارائهی برنامههایشان ارائه کنند.
در 29 اسد ۱۴۰۱ ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر گروه طالبان واردکردن اتهامات و نقد مسئولان طالبان را خلاف شرع عنوان کرد و خواهان مجازات افراد خاطی شد.
یافتههای سازمان خبرنگاران افغانستان نشان میدهد که در طی نزدیک به سه سال گذشته طالبان در مورد نحوهی فعالیت رسانهها و فعالیت زنان در رسانهها ۱۴ دستورالعمل را صادر کردهاند. دستورالعملهایی که بیشتر از پیش زنان خبرنگار را نشانه گرفته و فعالیت آنان را محدود کرده است.
این محدودیتها خبرنگاران بسیاری را بیکار کرد و تنها منبع درآمد خانوادگیشان را نیز از آنان گرفت. گزارش نهادهای حامی رسانهها در ۲۰۲۱ نشان میداد که ۹۱ درصد از زنان روزنامهنگار افغانستان، تنها منبع درآمد خانوادههای خود بودند.
زمرد میگوید که او بهعنوان خبرنگار زن برای تهیهی گزارشهای بیرونی با محدودیتهای طالبان مواجه است و افراد طالبان خبرنگاران و بهصورت خاص زنان خبرنگار را در سطح شهر آزار و اذیت میکنند. «کار و مشکلات ما بهعنوان خبرنگار زن زیاد، اما معاش ما نظر به گذشته یک سوم هم نیست. به خبرنگاران زن حتا با حجاب اجباری اجازهی پوشش کنفرانسهای خبری و برنامههای مردمی را نمیدهند. مردم نیز اعتماد نمیتوانند و به آسانی با خبرنگاران تلفنی صحبت نمیکنند. سخنگویان طالبان نیز بهدلیل زن بودن ما پاسخگو نیستند. ما زنگ میزنیم و پیام میکنیم، جواب نمیدهند و خبر و گزارش میمانند.»
زمرد تأکید میکند که نوع رفتار طالبان با مردم به موانع کاری زنان خبرنگار افزوده و کار آنان را سخت و زمانبر کرده است. «در گذشته اگر منبع مردمی بود، زنگ میزدی، صحبت میکردی یا به محل میرفتی. حال مردم به راحتی و از ترس صحبت نمیکنند. از سوی هم، افراد سطح پایین طالبان از چیزی درک ندارند. آنان کارت خبرنگاری و حتا کارت اطلاعات و فرهنگ شان را نمیشناسند و به آزار و اذیت خبرنگار رو میآورند.»
هدیه، یکی دیگر از خبرنگاران افغانستان است. طالبان سال گذشته او را بهدلیل فعالیتهایش زندانی و شکنجه کردهاند. او میگوید: «بهخاطر زن بودنم، بهخاطر تعلق تباریام و بهخاطر فعالیتهایم مرا شکنجه کردهاند.»
این در حالی است که پیش از این یوناما در گزارشی گفته بود که زنان از سوی ادارهی امر به معروف و نهی از منکر طالبان بهدلیل «مجردبودن» یا نداشتن محرم از کار یا دسترسی به خدمات منع شدهاند. هدیه که بهدلیل نقض این ممنوعیت شکنجه شده است، اکنون تحت درمان قرار دارد.
در همین حال، لاجورد میگوید که آزار و اذیت خبرنگاران زن توسط طالبان تجربهی مشترک تمامی خبرنگاران و بهصورت خاص زنان خبرنگار است. زنانی که افزون بر جنسیت، بهدلیل فعالیتهای بیرون از خانه نیز مورد اتهام قرار میگیرند. «آنان (طالبان) زنان خبرنگار را به چشم بد میبینند. فکر میکنند که زنان خبرنگار بداخلاق اند و خارج از چوکات اسلام عمل میکنند. از همین رو آزار و اذیت زنان خبرنگار را وظیفهی دینی شان تلقی میکنند.» لاجورد افزود که بیشتر دوستان او به این دلایل مجبور به ترک خبرنگاری شدهاند.
در کنار آزار و اذیت، زنان خبرنگار میگویند که افراد طالبان با شکستاندن وسایل کار شان به آنان خسارات مالی نیز وارد کردهاند.
عکاسی و تصویربرداری را طالبان اکنون ممنوع کردهاند. این اقدام را هرچند بهصورت کتبی در ولایت قندهار و هلمند اطلاع داده است، اما در سایر ولایتها بدون اطلاع قبلی نیز اعمال میشود که بیشترین آسیب را زنان خبرنگار متحمل شدهاند.
وضعیت رسانهها
افغانستان تا پیش از به قدرت رسیدن طالبان نیز یکی از خطرناکترین کشورها برای خبرنگاران بود. در دوران بیستسالهی نظام جمهوری، مخالفان دولت، گروههای مسلح، مجرمان سازمانیافته و افراد زورمند و در آخرین درجه مأموران نظام جمهوری بهعنوان ناقضان حقوق خبرنگاران و رسانهها شناخته میشدند اما با آنهم افغانستان در عرصهی آزادی بیان شاهد پیشرفت چشمگیر بود و رسانههای زیادی تأسیس شد. قانون رسانههای همگانی و قانون دسترسی به اطلاعات در زمینهی فعالیت آنان به اجرا گذاشته شد.
براساس آمارهای ارائهشده توسط نهادهای پشتیبان رسانهها، پیش از تسلط دوبارهی طالبان، نزدیک به ۵۵۰ رسانه «از جمله ۲۴۸ شبکهی تلویزیونی، ۴۳۸ رادیو و ۹۱ روزنامه» فعال بودند که از این میان تنها ۱۰۸ رسانه در کابل فعالیت داشتند.
در سکتور رسانه ۱۱ هزار و 858 نفر مشغول به کار بودند. از این میان، هفت هزار و 756 خبرنگار در سکتور رسانه فعالیت داشتند که دو هزار آن زنان خبرنگار بودند.
اما با بازگشت طالبان به قدرت سکتور رسانه در افغانستان رو به افول گذاشت و فضای کاری برای خبرنگاران تلخ و خشونتآمیز شد. در حکومت طالبان، ادارهی استخبارات و وزارتهای امر به معروف و نهی از منکر و اطلاعات و فرهنگ گروه طالبان بهعنوان عوامل اصلی در نقض حقوق خبرنگاران و رسانهها نقش دارند.
افزون به آن، بنا بر صحبت خبرنگاران سایر نیروهای طالبان و بهصورت خاص مسئولان محلی این گروه نیز خود بهگونهی یک نظام قضایی در برابر خبرنگاران عمل کرده و فضای فعالیت رسانهای را هر روز محدودتر و بستهتر میکند. چنانچه اکنون ۶۸ تلویزیون، ۲۱۱ رادیو و ۱۳ روزنامه فعال و متباقی از فعالیت بازماندهاند. در نتیجهی آن هشت هزار کارمند رسانهای که بیشتر شان زنان هستند، شغل شان را از دست دادهاند. براساس گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز، ۸۶ درصد این افراد زنان هستند. طوری که از هر پنج خبرنگار زن یک نفر اکنون فعالیت میکند. براساس آمار، در کل افغانستان اکنون کمتر از ۶۰۰ خبرنگار و کارمند رسانهی زن فعالیت دارند و از این میان در ۱۹ ولایت افغانستان هیچ خبرنگار و کارمند رسانهای زن فعالیت ندارد.
عدم حضور زنان خبرنگار در سکتور رسانههای تحت حاکمیت طالبان، میزان دسترسی زنان به اطلاعات و برنامههای آموزشی را محدود کرده و مردان خبرنگار را نیز تحت فشار شدید گروه طالبان قرار داده است. اکنون مردان خبرنگار حتا حق تماس تلفنی با زنان را ندارند. چنانچه بهتازگی سه خبرنگار مرد در ولایت خوست بهدلیل صحبت تلفنی و نشر موسیقی زندانی شدهاند. هرچند این دستور منع نشر صدای زنان و صحبت تلفنی خبرنگاران با زنان بهصورت کتبی در ولایتهای خوست و قندهار به رسانهها اطلاع داده شده، اما در شمار دیگر ولایتها نیز این ممنوعیت اعمال میشود.
گزارشهای یوناما و مرکز خبرنگاران افغانستان نشان میدهند که از آگست ۲۰۲۱ تا آخر سال ۲۰۲۳ در افغانستان هزار و ۲۲۲ خبرنگار با نقض حقوق بشری تهدید، بازداشت و خشونت فیزیکی روبهرو شدهاند. از این میان براساس یافتههای مرکز خبرنگاران افغانستان، آزار و اذیت خبرنگاران زن کمتر رسانهای شده است.
چنانچه یکی از خبرنگاران زن که از سوی طالبان بازداشت و شکنجه شده است، در پاسخ به این پرسش که «چرا در مورد آنچه طالبان با تو انجام داده در رسانهها صحبت نمیکند» گفت که صحبت در مورد آنچه که طالبان بر سر زنان و بهصورت خاص بر سر زنان خبرنگار آوردهاند، درد دیگری بر اندوه زنان خبرنگاران زن میافزاید که حتا در آینده زندگی آنان و دیگر دختران را متأثر میکند.
