منبع: نیویورک تایمز
نویسنده: متیو روزنبرگ
برگردان: حمید مهدوی
اگر قرار میبود که ملا محمد عمر، رهبر پنهان طالبان خودش را بیشتر در انظار عمومی تبارز دهد، این سالی بود که میتوانست این کار را انجام دهد. در فصل تحول عظیم در دنیای جهادیها، طالبان در نتیجهی حملاتشان در افغانستان، مناطقی را تحت کنترولشان درآوردند، جنگ داخلی خونین بر سر قدرت را تحمل کردند و باید با ظهور گروه شورشی دولت اسلامی به عنوان یک رقیب ایدیولوژیکی، مبارزه و رقابت میکرد. با این همه، ملا عمر خاموش باقی مانده است.
علاوه برآن، هرچند وی از زمانی که در اواخر سال 2001 از ترس حملات هوایی امریکاییها فراری شده است، تاکنون کاملا از انظار عمومی دور مانده است؛ اما انزوای او در جریان سال گذشته آشکارتر شده است: نظر به گفتههای چهرههای ارشد طالبان و مقامهای افغان و غربی، در حال حاضر، به استثنای دو تن از رهبران طالبان که دسترسی مستقیم به ملا عمر دارند، همه از دسترسی به او محروم شدهاند و همهی این مقامها میگویند که تغییرات چشمگیری در قدرت طالبان در جریان است. مولوی نجیبالله، یک فرمانده ارشد نظامی طالبان در یک مصاحبهی تیلفونی از پشاور در شمال پاکستان گفت: «من برای یک مدت بسیار طولانی ملا عمر را ندیدهام».
مقامهای افغان و غربی گفتند که نامرئی بودن ملا عمر، با نقش مرئی و مشهود ابوبکر البغدادی، رهبر دولت اسلامی برجسته شده است و نقش درجه دوم طالبان در دنیای ستیزهجویان اسلامگرا نیز تقویت شده است.
پس، آیا نفوذ این ملای منزوی رو به کاهش است؟
ستیزهجویان و مقامها گفتند که ستیزهجویان ارشدی که علیه انزوای ملا عمر اعتراض کردهاند، به حاشیه رانده شده یا حتا سرنوشت بدتر از آن داشتهاند. مقامهای اروپایی و افغان گفتند، باورها بر آن اند که ملا عبدالرقیب تخاری، یکی از رهبران طالبان، پس از آن در ماه فبروری کشته شد که خشمگینانه به هممیهنانش گفت، اگر به او اجازهی ملاقات رسمی با ملا عمر داده نشود، تصمیم خودش را خواهد گرفت.
شکافهای ظاهری در ساختار فرماندهی طالبان، برای برخیها، بهویژه در حکومت جدید رییس جمهور اشرف غنی، یک فرصت بوده است. مقامهای افغان میگویند که این تحول شانسی است تا تلاشهای متوقف شدهی صلح، احتمالا با تفکیک کردن رهبران سرخوردهی شورشیان بهجای دنبال کردن یک چانهزنی جدید با تمام گروه که تاکنون یک تلاش بیهود بوده است، از سر گرفته شود.
ریاست امنیت ملی، ادارهی استخبارات افغانستان که مشتاق بهرهبرداری از هرگونه ضعف بالقوهی طالبان است، در جریان یک کنفرانس خبری در ماه اکتوبر اظهار کرد که ملا عمر شاید مرده باشد. رحمتالله نبیل، سرپرست ریاست امنیت ملی در یک مصاحبهی جداگانه گفت که مطمئن نیست «عمر زنده است یا مرده. فعلا گفتن آن مشکل است».
اما طالبان فورا هرگونه ادعا در مورد مرگ رهبرشان را رد کردند. دیگر مقامهای افغان، همراه با همتایان اروپایی و امریکاییشان گفتند که اظهارات مبنی بر مرگ ملا عمر، تبلیغاتی بود که هدف آنها تضعیف روحیهی طالبان بود، نه انعکاس تفکر واقعی موجود در حکومت افغانستان.
یک مقام اروپایی که نخواست نامش فاش شود، گفت: «بین هر سه شاخهی نیروهای امنیتی افغانستان، اتفاق نظر وجود دارد که ملا عمر زنده است». «آنها نه تنها توافق نظر دارند، بلکه میگویند، بهخوبی میدانند که دقیقا او در کجای کراچی است». ملا عمر بیشتر مانند یک رهبر روحانی و ایدیولوژیکی این جنبش عمل کرده است تا یک فرمانده عملیاتی. حلقهی داخلی او که بیشتر از ملاهای دهاتی که از چندین دهه بدینسو همدیگر را میشناسند، تشکیل شده است و تعداد زیادی از گروههای محلی طالبان را بهصورت فعال رهبری میکند. آقای نبیل گفت، در حال حاضر یک شخص، ملا اختر محمد منصور نقش شماره دو دارد و به حلقهی اصلی دسترسی به ملا عمر تبدیل شده است و به او اجازه میدهد که درجه و مقام وفادارانش را تغییر دهد. آقای نبیل گفت که در یک مورد، یک فرمانده برجستهی طالبان که در جنوب کابل فعالیت میکرد، در ماه می یا جون توسط همکاران جنگجویش به قتل رسید؛ چون او اندک اندک به رقیبی برای ملا منصور تبدیل میشد.
آقای نبیل در ارزیابیاش دریافته است که تشکیلات امنیتی پاکستان این تغییرات را هدایت میکند. برخی از مقامهای غربی نیز همین دیدگاه را دارند. برخیها این را تلاشی برای کنترول بیشتر شورشیان خواندند و دیگران آن را سیر تکامل تلاش درازمدت پاکستان در جلوگیری از خجالت کشف ملا عمر در کشورشان میدانند. آقای نبیل گفت: «در مورد اینکه آیا او زنده است یا خیر، تردیدهای زیادی وجود دارند»؛ اما «اطمینان ما بیشتر بر این است که او در کراچی است».
حکومت افغانستان تنها بازیگری نیست که تلاش دارد از ابهام موجود در رهبری طالبان بهرهبرداری کند. مقامهای افغان و غربی گفتند که دولت اسلامی با نفس تازهی ناشی از پیروزیهایش در میدان نبرد در سوریه و عراق، بهطور فزایندهای تلاش دارد تا نفوذش را فراتر از جهان عرب و در میان صدها میلیون مسلمان آسیای مرکزی و جنوبی گسترش دهد.
مقامهای افغان و غربی گفتند، باورها بر این است که احتمالا طالبان افغانستان با احساس اینکه رقابتی در حال شکلگیری است و ظاهرا با موهبت ملا عمر، در جریان تابستان سال جاری دو مأمور مخفی را به دولت اسلامی فرستادهاند تا ببینند که ستیزهجویان دولت اسلامی چگونه با هم کار میکنند. آقای نبیل گفت که مأموران مخفی طالبان با یک پیغام ساده به دولت اسلامی رفتند: اسامه بن لادن به ملا عمر احترام داشت و بغدادی نیز باید این کار را انجام دهد.
دولت اسلامی دیدگاه متفاوتی داشت: بغدادی خودش را خلیفه- رهبر مسلمانها- اعلان کرد. برای گروه دولت اسلامی، این بدان معناست که در مقایسه با ملا عمر که در زمان تسخیر افغانستان توسط طالبان در دههی 1990 خودش را صرف یک امیر اعلان کرده بود، بغدادی رتبهی برتر و والاتر دارد.
دولت اسلامی قبلا در آسیای جنوبی به موفقیتهایی دست یافته است و اندک گروههای مربوط به طالبان پاکستانی علنا به آن وعدهی همکاری دادهاند. یک تعداد فرماندهان کوچک طالبان افغانستان در گوشههای دورافتاده نیز از دولت اسلامی اعلام حمایت کردهاند.
با این حال، نشانههایی وجود دارند که دولت اسلامی تلاش دارد، در کنار فرماندهان اصلی طالبان، فرماندهان مورد حمایت خودش را ایجاد کند. یک مقام اروپایی گفت که در جریان دو ماه گذشته، تعداد فزایندهای از ستیزهجویان عرب که در جستوجوی حامیان جدید بودهاند، از درههای دورافتادهی شرقی افغانستان عبور کردهاند و در همان مناطقی کار میکنند که پناهگاهی برای بقایای القاعده و دیگر گروههای ستیزهجوی خارجی با اهداف جهانی بودهاند.
هرچند به نظر میرسد که دولت اسلامی تاکنون موفقیتهای محدودی داشته است؛ اما باورها بر این است که تعداد زیادی از رهبران طالبان از نفوذ رو به گسترش دولت اسلامی در سطح بینالمللی ترسیدهاند. از جملهی تمامی رهبران شورشهای کلان جهان، ملا عمر یکی از رهبرانی است که کمترین سند در مورد او وجود دارد. تاریخ تولد او در حد یک حدس و گمان است و بین 1959 و 1962 تصور میشود. گفتهها در مورد اینکه آیا او در ولایت ارزگان یا در قندهار در جنوب افغانستان تولد شده است، از هم متفاوت اند. صرف دو عکس وجود دارند که به نظر میرسد او را به تصویر میکشند– یکی که وزارت خارجهی امریکا میگوید واقعا خودش است و دیگری که برخی از مقامها میگویند، مربوط به او نیست.
یک فرمانده پیشین امریکا که نخواست نامش فاش شود، گفت که ملا عمر هرگز مانند هوشی مین ویتنامی، دشمن نظامی مستقیم او نبوده است؛ چون «ما هرگز استخبارات معتبر در مورد محل بود و باش او یا اینکه آیا واقعا او فرمانده است، نداشتیم». حتا اگر مقامها در مورد زنده بودن ملا عمر خطا کرده باشند، بعید است که هیچکسی جز نزدیکترینهای او بداند که او مرده است. مولوی نجیبالله، یک فرمانده نظامی طالبان در پشاور گفت: «من نمیدانم که آیا او زنده است یا مرده».
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، انزوا و پنهان ماندن ملا عمر را به زنده ماندن او نسبت داد و ادعا کرد که بن لادن را یافتند؛ چون او پیکهایی داشت که ویدیوها و نامهها میآوردند و میبردند. وی گفت: «ما تلاش داریم تا هر فرصت احتمالی که به دشمنان ما در یافتن رهبرمان کمک کند را از بین ببریم».
