دیپلماسی افغانستان؛ چند روایت فراتر از «کابلی والا»

طاهر قادری، سرپرست سفارت افغانستان در دهلی جدید

روز سه‌شنبه، ۲۱ دلو، دومین پروژه بزرگ هند و افغانستان به امضا رسید. امضای پروژه بند شاه‌توت میان محترم محمدحنیف اتمر، وزیر امور خارجه کشور و آقای جیشنکر، وزیر امور خارجه هند در حضور جلالتمآب محمداشرف غنی، رییس‌جمهوری اسلامی افغانستان و جلالتمآب نرندرا مودی، نخست‌وزیر هند نشان خوبی از تحقق آرزوها و آرمان‌های مشترک منطقوی و جهانی افغانستان و هند است. این نشان‌دهنده تداوم میراث همکاری برادرانه بین دو ملت با عزم راسخ‌تر و قاطع‌تر است. این پروژه به ارزش ۲۸۶ میلیون دالر برای حداقل دو میلیون باشنده کابل آب آشامیدنی فراهم خواهد کرد. این پروژه پس از پروژه بند سلما، دومین پروژه بزرگ هند در افغانستان است که به‌طور قابل ملاحظه‌ای به بهبود قلت آب در کشور کمک می‌کند. علاوه بر آن هند ۱۵۰ پروژه‌ای دیگر به ارزش ۸۰ میلیون دالر امریکایی را اجرا خواهد کرد. این همه بر اثر سعی و تلاش و دیپلماسی فعال نمایندگی سیاسی افغانستان در هند به واقعیت تبدیل شده است. با توجه به این‌که به‌زودی مسئولیت‌های که تا فعلا سرپرستی می‌کردم به سفیر محترم جدیدالتقررمان واگذار می‌کنم، پروژه شاه‌توت بهانه‌ای شد تا نگاهی بیندازم به روابط ما با هند و مأموریت دوساله‌ی من به‌‌عنوان سرپرست در یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین نمایندگی‌های سیاسی‌مان.

وقتی حدودا دو سال پیش در سفارت افغانستان در هند کارم را ابتدا به‌‌عنوان مستشار وزیرمختار (معاون سفیر) و بعدا به‌‌عنوان شارژدافیر (سرپرست) آغاز کردم، داستان متفاوت بود. به‌دلیل نبود سفیر، من به‌زودی مسئولیت تمام امور در یکی از بزرگ‌ترین سفارتخانه‌های کشور در جهان، یعنی هند را بر عهده گرفتم. به‌علاوه، کشوری که من در آن گماشته شده بودم یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین بازیگران در صحنه‌ی بین‌المللی است، از این‌رو پیش‌برد همکاری مشترک و منافع ملی در چنین کشوری کار ساده‌ای نبود. افزایش موهای سپید در سرم نشان بارزی از اهمیت و حساسیت این کار است. از طرفی، توجه به این نکته ضروری است که اگرچه یک شارژدافیر در رأس امور سفارت در غیاب سفیر سکان‌دار امور است، اما دامنه‌ی صلاحیت‌ها و اختیارات وی محدود است. من شارژدافیر غیرمقیم برای کشورهای مالدیو، بوتان و نیپال نیز هستم. در کنار آن، مسئولیت مکتب سید جمال‌الدین افغان در دهلی و ریاست مشترک بنیاد هند و افغانستان را نیز بر عهده داشته‌ام. در چنین سناریویی، وضعیت من به بهترین وجه می‌تواند روایت کسی باشد که نه بالای زین اسب است و نه در زیر زین، بلکه در وسط هوا قرار دارد. بنابراین، جالب خواهد بود که بدانید در طول دو سال گذشته چه‌چیزی در روابط دو کشور رخ داده است.

افغانستان و حکایت کابلی والا

در روزهای نخست مأموریتم، من تلاش کردم درک بهتری از فرهنگ و جامعه هند داشته باشم و این‌که بدانم هندی‌ها چه تصویر و برداشتی از افغانستان دارند. برخلاف توقع، دریافتم که اگرچه افغانستان و مردم افغانستان نزد هندی‌ها از شهرت خوبی برخوردارند، اما توده‌های مردم هند از واقعیت‌های کنونی افغانستان و تحولات دو دهه‌ی‌‌ گذشته‌ی افغانستان، بی‌خبرند. آن‌ها تقریبا همیشه به داستان «کابلی والا» که توسط رابیندرانات تاگور در سال ۱۸۹۲ نوشته شده است، اشاره می‌کنند. علاوه بر این داستان، درک آن‌ها از افغانستان بسیار قلیل بود. من بلافاصله یک راهکار جدید را به‌منظور تسهیل جریان آزاد و کارآمد اطلاعات در مورد افغانستان در هند راه‌اندازی کردم، زیرا همیشه بر این باور بودم که روابط دوجانبه‌ی ما تنها در صورت درک واقعی از فرهنگ و جامعه یکدیگر تقویت می‌شود. با حضور در شبکه‌های مختلف تلویزیونی در هند و نیز نشر مقاله در روزنامه‌ها و اتاق‌های فکر مختلف هند، بخشی از مردم هند را با افغانستان جدید و واقعیت‌ها و آرمان‌های معاصر آن‌، آشنا کردم. در همکاری با برخی نشریات هند مجله‌های اختصاصی در مورد افغانستان به چاپ رساندیم و آن را در میان دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و دیگر نهادهای هند پخش کردیم. شخصا به دانشگاه‌های مطرح هند و اتاق‌های فکر رفتم و درباره افغانستان جدید سخنرانی‌هایی کردم. هدف اصلی همه‌ی این تلاش‌ها ایجاد روایتی جدید در میان توده‌های هند که منعکس‌کننده واقعیت‌های امروز افغانستان و آرمان‌های نسل نو آن است، بوده است. به همین مناسبت، دانشگاه امیتی در برنامه سال ۲۰۱۹، از میان ۱۰۰ سفیر، لقب بهترین سفیر را برایم اهدا کرد که به‌پاس دیپلماسی نرم و کارا به افراد اهدا می‌شود.

سفیران فرهنگ افغانستان

افغانستان یکی از جوان‌ترین کشورها در جهان است و بیشتر جوانان، هند را به‌‌عنوان گزینه مطلوب برای فراگیری تحصیلات عالی‌شان انتخاب می‌کنند. هند بیش از ۱۴ سال است که به دانشجویان افغان بورسیه می‌دهد و در حال‌حاضر حدود ۱۶هزار دانشجوی افغانستان در هند تحصیل می‌کنند. بنابراین، برای بهره‌گیری از ظرفیت نامرئی این رابطه تعلیمی و آموزشی، ما دانش‌آموزان خود را تشویق کردیم تا فرهنگ و جامعه افغانستان را از طریق تعامل با مردم هند در دانشگاه‌ها و محیط زندگی‌شان به نمایش بگذارند. دقیقا به همین دلیل است که من از دانشجویان ما در هند به‌‌عنوان سفیران فرهنگی افغانستان یاد می‌کنم؛ زیرا آن‌ها کاملا در معرض تأثیرپذیری از فرهنگ هند قرار می‌گیرند و متقابلا فرهنگ و جامعه افغانستان را نیز به نمایش می‌گذارند.

در کنار تقدیر از دانشجویان ممتاز، ما۱۰ قرارداد تبادله آموزشی بین دانشگاه‌های مختلف هند و افغانستان را نهایی کرده‌ایم. اما در بخش‌های خاصی، این تعاملات باید بیشتر شود. در نتیجه‌ی دیپلماسی فعال ما، هند توافق کرده است که تعداد بورسیه‌ها را از ۱۰۰۰ به ۲۵۰۰ در سال افزایش دهد. دانشجویان افغان حالا می‌توانند با سپری کردن موفقانه امتحان در انستیتوت تکنولوژی هند که یکی از معتبرترین انستیتوت‌های انجنیری هند است، ورودی بگیرند.

دیپلماسی زعفران، یک اصل فرهنگی و تجاری

زعفران افغانستان که به‌‌نام طلای سرخ افغانستان نیز شناخته می‌شود، از سوی مؤسسه بلژیکی موسوم به انستیتوت بین‌المللی طعم برای هشتمین سال متوالی دارای بهترین طعم و مزه شناخته شده است. اگرچه افغانستان سومین تولیدکننده بزرگ زعفران پس از ایران و هند است، اما تقاضای آن در هند به‌طور مداوم در حال افزایش است زیرا در این کشور موارد استفاده گوناگون دارد. پس از آغاز کار در یکی از اولین ابتکارات، سلسله دیدارهایی را تحت عنوان «چای زعفران با سفارت افغانستان» آغاز کردم که در آن تجاران، روزنامه‌نگاران و کارشناسان اقتصادی و دانشجویان هندی را برای صرف یک پیاله چای زعفران دعوت کردم. هدف از این اقدام استفاده از قدرت نرم برای تعامل با متحدان هندی‌مان بود و همزمان با مقصد تبلیغ زعفران که همسو با پالیسی رییس‌جمهور محمداشرف غنی مبنی بر ایجاد تعادل مناسب بین مناسبات انکشافی و تعمیق روابط دوجانبه می‌باشد.

دیپلماسی خارج از جعبه

به شکل سنتی وظیفه یک دیپلمات ارشد شامل «نمایندگی کردن، اطلاعات رسانیدن و مذاکره‌کردن» است. با این‌حال ، قرن بیست‌ویکم شیوه کاری دستگاه و شغل دیپلماسی را متأثر ساخته است. اکنون، شما صرفا نماینده یک نهاد خاص نیستید، بلکه نماینده قشرهای مختلف ملت خود هستید که متشکل از دانشجویان، بازرگانان، کشاورزان، گردشگران، وزارتخانه‌ها و غیره است. و از آن‌جا که جریان اطلاعات با سرعت رعد و برق اتفاق می‌افتد، شما نمی‌توانید منتظر وقت باشید و اجازه دهید مسائل به سبک سنتی‌اش رخ دهد. شما باید هر طوری شده کاری را که لازم است انجام دهید آن‌هم بلافاصله و بدون تأخیر که بسیار چالش‌برانگیز و گاهی خطرناک نیز است. در کنار آن من رسانه‌های اجتماعی را در رفتار دیپلماتیک خود گنجانیدم که سریع و مؤثر نتیجه داده است.

برای خروج از لاک پنهانی، من ابتکاری را به نام #AskQadiry آغاز کردم که در آن هفته‌ی یک روز به‌طور مستقیم به پرسش‌ها پاسخ می‌گفتم. همزمان خط مستقیم تلفنی HotLine راه انداختم تا وارد زیر پست مشکلات شوم. دانشجویان، بازرگانان، گردشگران درمانی و سایر افغان‌های مقیم هند و حتا هندی‌ها می‌توانستند با عبور از لایه‌های اداری پرسش‌های خود را مطرح و بلافاصله پاسخ دریافت کنند.

رویکردی نامتعارف که سبب شد از احوال و مشکلات مردم بیشتر آگاهی حاصل کنم و با آن‌ها ارتباط برقرار کنم. این اقدام به‌عنوان یک میکانیزم پاسخ‌گویی در نمایندگی ما به‌طور گسترده مورد استقبال قرار گرفت و مردم برای حل فوری مشکل‌شان از آن استفاده کردند. من که خودم دانشجویم (همان‌طور که دوره‌ای دکترای خود را در هند می‌گذرانم) می‌توانم به خوبی چالش‌ها و مشکلات دانشجویان را درک کنم. به همین دلیل بیشتر روی مسائل دانشجویان تمرکز کردم.

یک دیپلماسی مدرن مستلزم آن است که کمتر به روش‌های متداول اتکا کرده، خارج از جعبه فکر کنید و ابزارهای جدید و کارآمدی را در دیپلماسی پیدا و به‌کار گیرید.

حرکت از دریافت کمک به سمت تجارت

برای گسترش روابط تجاری، طی دو سال گذشته ما ۲۰ نمایشگاه بزرگ بین‌المللی و ملی را در سراسر هند با حمایت دوستان هندی خود ترتیب دادیم که به تبلیغ و بازاریابی محصولات ما در بازارهای هند و جهانی کمک کرد. همچنین به تجاران و تشبثات کشور کمک کرد تا مشتری‌های بیشتری پیدا کرده و فعالیت‌های تجاری خود را در هند و سایر کشورها گسترش دهد. این کار میلیون‌ها دالر سود به افغانستان آورد. این تلاش‌ها در راستای سیاست‌های اقتصادمحور دولت افغانستان صورت گرفته است. در همین دوره، ما صادرات ۷۵هزار تُن پیاز را به هند تسهیل کردیم، به‌ویژه در زمانی که قیمت پیاز در بازار داخلی هند به‌طور سرسام‌آور افزایش یافته بود. ارزش کل تجارت دوجانبه ما که در سال مالی ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ به میزان ۱.۱ میلیارد دالر می‌رسید، در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ این مقدار را با تلاش‌های خستگی‌ناپذیر به ۱.۵ میلیارد دالر افزایش دادیم. صادرات ما به هند از ۴۳۳ میلیون دالر در ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ به ۵۳۰ میلیون دالر در سال ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ رسیده است. شایان ذکر است که این افزایش به‌‌رغم محدودیت‌های ناشی از همه‌گیری کرونا، محقق شده است. علاوه بر این، ما موفق به تهیه یک گواهی تجزیه و تحلیل برای صادرکنندگان «هنگ» به هند شدیم، در حالی امکان ضرر ۸۷ میلیون دالری صادرکنندگان افغانستان به خاطر نداشتن این گواهی‌نامه وجود داشت.

ایجاد پل‌های فرهنگی

فعالیت فرهنگی سفارت‌، برگزاری ۳۰ برنامه فرهنگی در دو سال بوده است. همچنان از طریق بنیاد هند و افغانستان، به‌طور مداوم پروژه‌ها و آثار افراد یا گروه‌هایی را که به گسترش روابط فرهنگی ما منجر می‌شد حمایت کردیم. صدمین و صدویکمین سالروز استقلال کشور را با دعوت از مقامات برجسته دولتی، جامعه دیپلماتیک، رسانه‌‌ها و سایر شخصیت‌های بانفوذ و کارشناسان، با شکوه جشن گرفتیم. در همین زمان «خانه فرهنگی افغانستان» را در سفارت تأسیس کردیم که برای پیشبرد روابط فرهنگی دوجانبه با هند اختصاص داده شده است. برنامه‌هایی را از جشنواره غذایی افغانستان، تا صنایع دستی زنان، از بازی کرکت تا بزرگداشت تصوف و کنفرانسی را تحت عنوان «پل ارتباطی بین اجمیر و هرات» برگزار کردیم.

اتصال افغانستان به جنوب هند

در همین دوره، کنسولگری افغانستان را در حیدرآباد افتتاح کردیم تا خدمات به دانشجویان، بازرگانان و گردشگران افغان در جنوب هند را تسهیل کنیم. در سطح شخصی نیز خودم را به کلان‌شهر دهلی محدود نکردم. من برای درک واقعی سیاست، جامعه و فرهنگ هند به گوشه و کنار هند سفر کردم و در دهلی، اغلب اوقات برای بازدید دهلی کهنه و گفت‌وگو با مردم محل سوار ریکشای هندی می‌شدم. این‌گونه شما هند واقعی را می‌شناسید.

دیپلماسی کرونا

تلاش‌های دیپلماتیک ما و مؤثریت آن در اوج بحران کرونا به امتحان گرفته شد. همان‌طور که این همه‌گیری همه را غافلگیر کرد، ما هم برای این وضعیت پیش‌آمده آماده نبودیم. با همه دشواری‌ها در جریان ایام دشوار کرونایی مراوده و تماس‌های خویش را با همتایان هندی خود متوقف نکردیم که در نتیجه به‌دلیل همکاری و هماهنگی نزدیک دولت هند، سرانجام توانستیم ۱۵هزار تن از شهروندان گیرمانده‌ی خود را از هند به کشور برگردانیم. با این‌حال، دیپلماسی ما محدود به بازگرداندن افغانان گیرمانده در هند نبود، در همین دوره با دیپلماسی فعال ۷۵هزار تُن گندم، کمک هند را به افغانستان فرستادیم تا کشور با کمبود غذا مواجه نشود. علاوه بر این لوازم اساسی طبی مانند ماسک، ضد عفونی‌کننده و تجهیزات حفاظتی شخصی و تابلیت‌های هیدروکسی کلروکین را ارسال کردیم. در تازه‌ترین مورد هم، با دیپلماسی فعال، از اولین کشورهای دریافت‌کننده واکسن کرونا بودیم که در نتیجه نیم‌میلیون دوز واکسن کووید۱۹ به کشور ارسال شد.

چشم‌انداز آینده

کار در هند به‌‌عنوان شخص اول نمایندگی افغانستان، برای من یک کار ۲۴ ساعته بوده است اما این امر به من کمک کرد تا جنبه‌های مختلف زندگی عام را درک کنم. به‌‌رغم محدودیت‌های ناشی از عنوان وظیفه، احساس می‌كنم كه از راهنمایی‌ها و پشتیبانی بی‌دریغ مقامات ارشد افغانستان و هند و مخصوصا مردم عزیزم در طول مأموریتم به‌‌عنوان سرپرست سفارت برخوردار بوده‌ام. هند به‌‌عنوان یک شریک استراتژیک افغانستان برای ما دارای اهمیت به‌سزاست. این یک فرصت و همچنین یک چالش برای بهره‌برداری مؤثر از این امکانات است. به‌علاوه، هند به‌دلیل ارزش‌های مشترک فرهنگی، دموکراتیک و اجتماعی که بسیار عمیق‌تر از هرگونه مناسبات سیاسی یا اقتصادی بین دو کشور است، برای افغانستان یک خانه دوم به‌حساب می‌آید. تلاش‌های دیپلماتیک من فقط محدود به مناسبات دوجانبه نبوده، بلکه من به اندازه کافی خوش‌شانس بودم که برای پیشبرد منافع ملی خود و ترویج روایت جدید افغانستان نوین تعاملات سه‌جانبه و چندجانبه با نمایندگی‌های مختلف دیپلماتیک داشته‌ام.

بعضی برنامه‌ها را هم با پشتیبانی و رهنمایی وزارت محترم خارجه کشور برای آینده پایه‌گذاری کردیم که امیدوارم به‌زودی با سعی و تلاش همکاران‌مان در کابل و دهلی، تحقق پیدا کنند. از جمله ایجاد گروه دوستی بین پارلمانی برای مناسبات سیاسی بهتر، ایجاد یک اتاق مشترک تجاری برای تسهیل و تسریع معاملات تجاری، گسترش فعالیت‌های ما در بندر چابهار، و افزایش برنامه‌های ظرفیت‌سازی و ابتکاراتی برای مبادله علمی.

مأموریت اصلی من در این‌جا تقویت جایگاه دیپلماتیک، نمایندگی باعزت، تقویت مشارکت و درک متقابل و کمک به مردم ما که در هند زندگی می‌کند و یافتن راه حل مناسب و به‌موقع به مسائل مختلف بوده است. من معتقدم که همتایان هندی با نظرانداختن به اقدامات ما، هدف واقعی ما را برای تعمیق روابط بی‌مانند را خواهند دید. امیدوارم که این میراث نه‌تنها تکثیر شود بلکه توسط دیپلمات‌ها و مقامات آینده تقلید شود. حضور من در هند به من کمک کرد تا در بعد عاطفی نیز رشد کنم. زندگی مسالمت‌آمیز و سرشار از تساهل و مدارا در میان جمعیت فراوان این کشور درس بزرگی‌ست برای هر کسی که این‌جا، زندگی یا کار کند و چه درس بزرگ‌تر از این که تعدد دین، نژاد، مذهب و زبان، نشان جدایی افراد نیست.

تمیز رنگ و بو بر ما حرام است

که ما پرورده‌ی یک نوبهاریم