آیتالله محمد اسحاق فیاض افغانستانلیک مشهور مرجعلردن بیری بۉلیب، یقینده عراقده وفات اېتدی. اونینگ ترجمهی حالینی اۉقیگنیمیزده، افغانستانده علم و متخصصلیک ساحهسیدهگی دېیرلی برچه اۉخشهش حالتلرده تکرارلنهدیگن بیر اندازهگه دوچ کېلهمیز: انسان افغانستانده توغیلهدی، اما افغانستانده وایهگه یېتیب، متخصص بۉلیب شکللنمهیدی. اونینگ رواجلنیش و اختصاصلشوو یۉلی عادتده باشقه مملکتلرده آچیلهدی. بو یوکسهلیش اېسه وطنی افغانستانده قیته-قیته ناچارلیک و بېرک کۉچه تجربهسینی باشدن کېچیرگنیدن کېینگینه رۉی بېرهدی. اوشبو تجربوي ضدیت، یعنی وطندهگی آغریقلی اۉتمیش و هجرتدهگی امکانیت همده یوکسهلیش، انسان آنگیده دایمي روشده قوییدهگی تصورنی مُهرلهیدی: افغانستانده آدم نینگ قدر-قیمتی یۉقالهدی. رواجلنیش اوچون بو وطندن کېتیش کېرهک.
دیني-شیعه علملریگه قیزیقهدیگن و بو قیزیقیشی جوده کوچلی بۉلگن کیشیلر آرهسیده آیتالله فیاض جاذبهدار نمونه حسابلنهدی. بیراق بو نمونه نینگ افغانستانلیکلیگی فقط اونینگ توغیلگن جایی بیلن باغلیق؛ اونینگ باشقه برچه علمي و کسبي صلاحیتلری تشقی محیطلر، یعنی باشقه مملکتلردهگی امکانیتلر محصولیدیر. باشقه ساحهلردهگی مشهور و یېتوک شخصلر حقیده هم شو گپنی ایتیش ممکن. افغانستانلیک اېنگ یوقاری درجهدهگی جراح اۉشه درجهگه افغانستان نینگ اۉزیده اېریشمهگن. بوگون اروپاده فعالیت یوریتهیاتگن، توغیلگن جایی اېسه افغانستان نینگ بیرار شهری یاکه ولایتی بۉلگن نایاب فیزیک هم اۉشه بیلیمنی افغانستانده اېگهلهمهگن. شو قیاس بیلن ینه اۉنلب مثاللرنی کېلتیریش ممکن.
اۉز وطنیدن باشقه بیر مملکتده علم آلیش و متخصصلیک نینگ اېنگ یوقاری درجهلریگه اېریشیش عیبمی؟
بو سوالگه عادي جواب شوکی، یۉق، بو نینگ عیبی یۉق. علم قهیېرده بۉلسه، اونی ایزلب باریش ممکن و حتا ضرور. بیلیم چینگچه، افغانچه، اېرانچه، امریکالیک یاکه عربچه بۉلمهیدی. اما بو عادي جواب مسألهنینگ اَیریم مرکّب جهتلرینی عکس اېتتیرمهیدی.
تصور قیلینگ، بیر مملکتده قوییدهگی قرهش کوچهییب، مستحکملنیب بارهدی؛ خودّی افغانستانده بۉلگنی کبی: «مېنینگ وطنیم باشقه قندهی یخشی جهتلرگه اېگه بۉلمسین، او شخصي، فکري و علمي رواجلنیش اوچون قولهی جای اېمس». و تصور قیلینگکی، بو قرهشنی کۉپچیلیک روایتلر همده حیاتي تجربهلر هم تصدیقلب تورهدی. بیر «وطن» حقیدهگی بوندهی تصور نینگ کوچهییشی اۉشه وطن اوچون آغیر عاقبتلرنی کېلتیریب چیقرهدی. بیرینچی عاقبت مهاجرت و وطننی ترک اېتیشگه بۉلگن اینتیلیش نینگ کوچهییشیدیر. اینیقسه، ترقیاتگه کوچلی اشتیاقی بۉلگن انسانلر آرهسیده بو کیفیت یاییلسه، نتیجهده «مییهلر آقیمی» دېب اتلهدیگن حادثه یوز بېرهدی. بوندهی شرایطده کېینگی آیتالله فیاضلر (یعنی کېلهجکدهگی باشقه علمي مشهورلر) اۉزلری اوچون آلدیندن باشقه بیر وطننی بېلگیلب آلهدیلر و افغانستاندن چیقیب کېتیش یۉللرینی ایزلهی باشلهیدیلر.
آیتالله فیاض اۉزی نینگ فکري و عملي امکانیتلری دایرهسیده، یعنی چېتدن توریب بیر آیتالله نیمهلرگه قادر بۉلسه، توغیلیب اۉسگن یورتی افغانستان بیلن علاقهلرینی مضمونلی و فایدهلی طرزده سهقلب قالیشگه حرکت قیلدی. او خیریه مؤسسهلری و کلینیکلر قوریش آرقهلی، دیني علمالر تعبیری بیلن ایتگنده، اۉزیدن معین درجهده «باقي اېزگو عمللر» قالدیردی. اونینگ توغیلگن یورتیده عذاب-عقوبت و محروميت ایچیده یشهیاتگن آدملرگه یاردم بېریش یۉلیدهگی بو سعی-حرکتلری اۉشه پیتده هم، بوگون هم کتّه قدرگه اېگه.
اما روشنکی، بو ایشلر اوشبو مقاله نینگ اساسي موضوعسی بۉلگن بۉشلیقنی تۉلدیره آلمهیدی. اساسي سوال شوکی: نېگه بویوک آیتالله بۉلیشنی، مشهور جراح بۉلیشنی یاکه علم-فن و متخصصلیک نینگ مهم ساحهلریدن بیریده یوکسک مرتبهگه اېریشیشنی ایستهگن هر بیر افغان البته افغانستاندن تشقریگه چیقیشگه مجبور بۉلهدی؟ نېگه افغانستان وطندن اوزاقلشگن فقرالر آنگیده فقط دستلبکی حسسي خاطرهلر مسکنی بۉلیب قالهدی-یو، اما شخصي، فکري و علمي رواجلنیش اوچون حتا او یېرده قالیش فکری هم هېچ کیم نینگ خَیالیگه کېلمهیدی؟ محمد اسحاق فیاض نینگ عراقده آیتالله درجهسیگه یېتیشی افغان تجربهسی اېمس؛ اونینگ اۉشه یورتده وفات اېتیشی هم افغان یۉقاتیشی اېمس. افغانستان فقرالری اۉز وطنلریدن سیقیب چیقریلهدی، اولر نینگ کمالاتی هم، حیاتلری نینگ یکونی هم بیز «وطن» دېب اتهیدیگن حدوددن تشقریده یوز بېرهدی. شو سببلی افغانستان نه بیرار نرسهنی پرورشلب یېتیشتیرهدی و نه بیرار نرسهنی یۉقاتهدی.
