خلق ارا مناسبتلر دېیرلی هر دایم منفعت آرتتیریشگه اساسلنهدی، صداقت و دۉستلیککه اېمس. حتا مفکوروي باغلیقلیک و عمومي غایه اساسي عامل بۉلیب کۉرینگن جایلرده هم، انقراض پیتیده آلدینگه چیقهدیگن نرسه مفکوره اېمس، بلکه منفعت دیر. اما منفعتگه اساسلنگن بو مناسبتلر بعضاً ینه بیر بوریلیش آلهدی: یشب قالیش بحرانی شرایطیدهگی مجبوريلیک. یعنی بعضاً دولتلر باشقه مملکتلر بیلن یقین علاقهده بۉلیش «یخشیراق» دېگن خلاصهگه کېلهدیلر؛ بعضاً اېسه (فوق العاده وضعیتلرده) اولرگه باشقه چاره قالمهیدی و اولر مجبورن همکارلیک قیلیشگه اۉتهدیلر حتا بو همکارلیک اونچهلیک معقول بۉلمهسه هم. بوگونگی کونده افغانستان، اېران و روسيه اۉرتهسیدهگی یقینلشوو هم عیناً شو ایکّینچی تورگه کیره دی: مقرر وضعیتدهگی خوفلی همکارلیک. شو اۉرینده اېنگ مهم سوال شوکی، افغانستان فقرالری بو اۉزگریشلرنی قندهی توشونهدی و قَیسی جایلرده واقعهلرنی ناتۉغری تلقین قیلهدی؟ یقینده ینگیلیکلرده روسيه و طالبان حربي-تخنیکي کېلیشوو امضالهگنی، اېران اېسه طالبان حکومتینی تن آلیش باسقیچیگه یقینلشگنی حقیده خبرلر ترقهلدی. منطقوي و گوبل جریانلرنی کوزهتهیاتگنلر اوچون بیر حقیقت تاباره روشن بۉلماقده: هم طالبان، هم اېران، هم روسيه معلوم درجهده فوق العاده وضعیت شرایطیده یشهماقده. البته، یشب قالیش و فوق العاده حالت نینگ خلقارا مقیاسده یگانه اۉلچاوی یۉق. طالبان اۉزینی امیرلیک قوردی و غلبه همده رواجلنیش یۉلیده کېتماقده دېب حسابلهیدی. اما اگر اېران یاکه روسيه طالبان و افغانستان درجهسیدهگی ضعیفلیککه توشیب قالسه، بوتون دنیا اولر نینگ «یکونیگه یېتگنینی» اعلان قیلگن بۉلهردی. افغانستانده حتا پایتختده الکتر یۉقلیگی فوق العاده حالت صفتیده قبول قیلینمسلیگی ممکن. اما اېران و روسيهده بوندهی اېمس؛ او یېرده بوتون مملکت بۉیلب الکتر اوزیلیشی اېنگ جدّي ملي انقراضلردن بیری حسابلنهدی. شونگه قرهمهی، بو اوچ دولت نینگ هر بیری اۉز حیاتي مېزانلری دایرهسیده بوگونگی زمانده اۉزیگه خاص فوق العاده وضعیتنی باشدن کچیرماقده. عیناً شو حالت اولر نینگ حکومتلرینی بیر-بیریگه یقینلشتیرگن.
سابق ساوېت اتفاقی افغانستاننی باسیب آلیش مقصدیده بو مملکتگه کیرگن پیتده مجاهدلر (بوگونگی طالبان نینگ اجدادلری) ساوېتلرگه قرشی کورهشگن. اۉشه دورده اېران اسلام جمهوریتی هم ساوېت اتفاقینی «قطب خرس» و باسقینچی دېب اتر، امکان قدَر سۉز، سیاست و قورال بیلن اونگه قرشی تورردی. کمونیزم مفکورهسی و اسلام مفکورهسی بیر-بیریگه قرهمه-قرشی اېدی؛ شوندهی درجهدهکی، افغانستان مسلمانلری حتا غربدهگی «کافر» بۉلمهگن دولتلردن یاردم آلیشگه هم تیار اېدیلر، فقط کمونیستلرگه قرشی کورهشیش اوچون. اما اۉشه دور الّهقچان شمال بیلن اوچیب کېتدی. کتابلرده یازیلیشیچه، غرب امپریالیزمی، ساوېت کمونیزمی، افغان، اېران، عرب و پاکستانلیک اسلامي کوچلر اۉرتهسیدهگی قرهمه-قرشیلیک اصلیده یوزهده کۉرینگنیدن انچه مرکّبراق اېدی. اۉشه پیتده بیز بونی تۉلیق کۉره آلمهگن اېدیک. ایتیشلریچه (و بوگون بو قویاشدېک روشن)، نه امریکا ساوېتلر نینگ افغانستانگه باستیریب کیریشیدن فقط «باسقین» بۉلگنی اوچون چین دلدن غضبلنگن، نه ساوېتلر افغانستان ایشچیلری نینگ تقدیریگه بېفرق بۉلمهگن، نه سعوديه عربستانی و اېران نینگ مجاهدلر بیلن «اسلامي برادرلیگی» دایمي بۉلیب قالگن، نه پاکستان اوچون مسلمان قۉشنی دولت نینگ باسیب آلینیشی بیز اۉیلهگنچهلیک کتّه معنا کسب اېتگن. اېران اسلام جمهوریتی قریب یریم عصرلیک حکمرانلیگی دوامیده اسرایل و اقش بیلن ینگی درجهدهگی دشمنلیک باسقیچلریگه کیردی. روسيه اېسه ساوېت اتفاقی پرچهلنگچ، باشقه یۉل تنلهدی و ینگی دۉستلر همده ینگی دشمنلر بیلن یوزلشدی. افغانستان اسلام و دموکراسی بیلن باغلیق ینگی تجربهلرنی باشدن کېچیردی. پاکستان اېسه ینگی آرزولر و رېجهلرگه بېریلدی، اینیقسه افغانستانده کتّه استراتژیک سېنريلرنی عملگه آشیریشگه اوریندی. نتیجهده اۉشه اېسکی تصور، اېسکی ترتیب و یریم عصر اوّلگی دنیا نینگ عنعنوي مناسبتلری پرچهلنیب کېتدی. روسيه بیر سبب بیلن، افغانستان باشقه سبب بیلن، اېران اېسه ینه باشقه سبب بیلن (یاکه اوچهلهسی هم تورلی سببلر بیلن) ینگی باسیم و قیینچیلیکلرگه دوچ کېلدی، بو اېسه یشب قالیش درجهسیدهگی فوق العاده بحران اېدی. بو اۉزگریشلر اصلیده عجبلنرلی اېمس. دنیا بیر حالتده قالمهیدی. اما افغانستان فقراسی، عالِم هم، عادي انسان هم اوچون اېنگ مهم سوال اۉشه باشیده ایتیلگن سوال دیر: بیز بو اۉزگریشلرنی قندهی توشونیهپمیز و قهیېرلرده واقعهلرنی ناتۉغری تلقین قیلیهپمیز.
بیز بو اۉزگریشلرنی قندهی توشونیهپمیز و قَیسی جایلرده واقعهلرنی ناتۉغری تلقین قیلماقدهمیز؟
کۉرینیشیدن، افغانستان خلقی نینگ ایچکی و تشقی جماعتچیلیگیده حلی هم «افغانستاننی برقرارلیک، ترقیات و ساغلام حیات یۉلیگه آلیب چیقماقچی بۉلگن یخشی تشقی کوچلر بار و اولر بو یۉلده حرکت قیلهدی» دېگن تصور کوچلی. اۉز آوازینی «دنیا قولاغیگه یېتکزیش» حرکتی هم عیناً شو تصوردن کېلیب چیقهدی. اما حقیقت شوکی، بیز کۉرگن و باشدن کېچیرگن واقعهلردن کېین بو تصور ناتۉغری قرهشدیر. اگر اېران طالبان حکومتینی تن آلگن ایکّینچی دولتگه ایلنهیاتگن بۉلسه، اگر روسيه طالبان بیلن رسمي دیپلوماتیک علاقهلر اۉرنهتیب، حربي-تخنیکي کېلیشوولر امضالهیاتگن بۉلسه، اگر پاکستان اۉزیگه معقول یۉل توتمهگن سابق یقین اتفاقچیسی طالباننی بامباردمان قیلهیاتگن بۉلسه، و اگر امریکا افغانستان حکومتینی تۉلیق طالبانگه تاپشیرگن بۉلسه، بیز بولر نینگ برچهسینی اۉز کۉزیمیز بیلن کۉریب تورگن بۉلسهک اونده تن آلیش کېرهک: تشقریده افغانستان اوچون یۉلینی یاریتهدیگن هېچ قندهی چیراق یۉق.
حقیقت شوکی، دولتلر و خلقارا سیاست درجهسیده هېچ کیم افغانستان نینگ دۉستی اېمس و بۉلمهیدی هم. هېچ کیمدن افغانستان فقرالریگه یاردم کېلمهیدی. خلقارا سیاست بازاریده دولتلر ساتمهیدیگن نرسه یۉق، حتا افغانستان عیاللری و قیزلری نینگ تعلیم آلیش، ایشلش و اېرکینلیک حقوقلری هم. بو گپ نینگ معناسی شوکی، افغانستان خلقی نینگ فقط بیرته امیدی بار: اۉز ایچکی صلاحیتی، اۉز آرزولرینی شکللنتیریش و اولرنی عملگه آشیریش قابلیبی. بو صلاحیتنی نه روسيه رواجلنتیرهدی، نه پاکستان، نه اېران، نه سعوديه عربستانی، نه امریکا و اروپا. بو اوچ همراه دولت بوگون فوق العاده وضعیت سبب بیر-بیریگه یقینلشگن کوچلر، اېرتهگه ینه تورلی یۉللرگه اجرهلیب کېتهدی. طالبان اېسه روسيه اولر نینگ «دۉستی» بۉلیب قالگنیدن و اېران هم بو دۉستلیککه قۉشیلهیاتگنیدن قووانیشی ممکن، لېکن اولر اۉز تجربهسیدن پاکستانگه قرهشلری کېرهک. چونکه پاکستان بیر پیتلر طالبان نینگ همه نرسهسی اېدی: اساسچیسی، حمایهچیسی، همراهی، اېنگ یقین همسۉز دولتی. اما بوگون اۉشه پاکستان نینگ اوچاقلری عیناً طالبان اوستیگه ضربه بېرماقده. طالبانگه قرشی توریب، تشقی کوچلرگه امید باغلگنلر هم اۉتمیشده تکرارلنگن خطانی ینه قَیترهدی. افغانستان خلقی اۉز ایچیده، اۉزارا کېلیشوو آرقهلی بو اوزاق دوام اېتهیاتگن بحرانگه یېچیم تاپیشدن باشقه یۉلگه اېگه اېمس. منطقهدهگی مجبوري اتفاقلر یاکه دنیادهگی یالغان و الداوچی کوچلردن نجات کوتیش ممکن اېمس.
