ایران اسلام جمهوریتی، قریب یریم عصرلیک روحانيلر حکمرانلیگی دوامیده، «انقلابنی صدور قیلیش» غایهسیدن آرتگه چېکینگنی یۉق. یقین شرق منطقهسی و دنیا نینگ باشقه جایلریدهگی پراکسی (واسطهچی) گروهلرنی قۉللب-قوّتلش عیناً شو ایستک یعنی انقلابنی صدور قیلیش دایرهسیده معنا کسب اېتهدی. البته، بو یریم عصر دوامیده اسلامي انقلابنی صدرو قیلیش بیلن ایران نینگ ملي منفعتلرینی کېنگهیتیریش اۉرتهسیدهگی چېگره اۉزگرووچی بۉلیب قالدی و ایران رسميلری بو ایکّیسینی بیر-بیریگه ماس و اوستمه-اوست توشهدیگن طرزده کۉرسهتیشگه حرکت قیلدیلر؛ شوندهی قیلیب، پراکسی کوچلرنی قۉللب-قوّتلش ملي منفعتلرنی حمایه قیلیش استراتیژيسی نینگ بیر قِسمی صفتیده تلقین قیلیندی.
اما دستلب اسرایل و ایران اۉرتهسیده، سۉنگره امریکا و اېران اۉرتهسیده یوزهگه کېلگن اوروشده، حقیقتاً هم کوچلی باسیم واسطهسی صفتیده نمایان بۉلگن نرسه، ایران نینگ تورلی منطقهلردهگی پراکسی کوچلری اېمس اېدی؛ بلکه «هرمز بۉغازی» دېب اتلهدیگن جیوگرافیک حدود بۉلدی. چونکه دنیا انرژیسی نینگ کتّه قِسمی عیناً شو بۉغاز آرقهلی اۉتهدی و اوندهگی هر قندهی اوزیلیش گلوبل اقتصادیات اوچون درحال و کېنگ کۉلملی عاقبتلر کېلتیریب چیقرهدی. حتا بو سوو یۉلینی یاپیش تهدیدی، عملده بجریلیشیدن آلدین هم، دنیا مقیاسیده سیاسي و خوفسیزلیک حساب-کتابلری نینگ تۉلقینینی کېلتیریب چیقردی و کۉپلب اۉیینچیلرنی انقراضنی جلولش همده اوروش کېنگهییشی نینگ آلدینی آلیشگه چقیریشگه اوندهدی.
حلی جوده اېرته، ایراننی هرمز بۉغازی اوستیدن اېگه بۉلگن حربي اوستونلیگی سببلی (و احتمال بو اوستونلیکنی کېلهجکده هم سهقلب قالیشی ممکنلیگی باعث) اوروش غالبی دېب اعلان قیلیش اوچون. اما هېچ قندهی شبهه یۉقکی، دنیا نینگ کۉپلب حکومتلری هرمز بۉغازی نینگ آچیق بۉلیشیدن منفعتدار و اونینگ یاپیلیشیدن ضرر کۉرهدیگن دولتلر، بو بۉغازنی (ایران راضیلیگیسیز) آچیق سهقلب توریش جوده قیین و کتّه خرجت طلب قیلیشینی یخشی توشونهدیلر. شو سببلی عمومي مایللیک شوکی، اوروش حتا ایران نینگ تۉلیق مغلوبیتی بیلن یکونلنمسه هم، عیناً حاضر اۉرنهتیلگن اۉت آچیشنی تۉختهتیش حالتی بیلن توگهتیلیشی کېرهک. بو اېسه عیناً اېران خواهلهیاتگن نتیجهدیر، چونکه بوندهی سناریو آرقهلی او اۉزی نینگ ضرر کۉرگن آبروسی نینگ کتّه قِسمینی و کمهیگن قدرتی نینگ معلوم درجهسینی تیکلهی آلهدی.
البته، بو ایران نینگ باشقه کوچ واسطهلری جملهدن، راکت امکانیتی یاکه منطقوي ترماقلری اهمیت سیز بۉلگنینی انگلهتمهیدی؛ مسأله شوندهکی، بو برچه عامللر ایچیده هرمز بۉغازی اۉرنینی باسیب بۉلمهیدیگن باسیم واسطهسی صفتیده اجرهلیب تورهدی. بو بۉغاز جیوگرافیک جایلشوو قندهی قیلیب ایران اوچون رئال تيیب تورووچی قدرتگه ایلنیشی نینگ یقّال نمونهسی دیر. اېندی، اگر بو تجربهنی ایران و امریکا اۉرتهسیده یوز بېرگن واقعهلرنی تصویرلشدن افغانستان حالتینی توشونتیریشگه کۉچیرسک، مهم سوال توغیلهدی: افغانستان هم شونگه اۉخشهش باسیم واسطهلرینی، البته، فقطگینه انیق بیر جیوگرافیک نقطه شکلیده اېمس، بلکه منفعتلر کېسیشگن توگونلر شکلیده، یرهته آلهدیمی؟ باشقهچه ایتگنده، اگر هرمز بۉغازینی فقط جیوگرافیک حدود اېمس، بلکه قدرتنی عملگه آشیریش امکانیتی صفتیده بیر مېتافوره دېب توشونسهک، افغانستان هم اۉزی اوچون خودّی شوندهی رۉل اۉینهی آلهدیگن واسطهلرگه اېگهمی؟
افغانستان ظرفیتی بای بېریلماقده
افغانستان، لېگیتیم و ثمرهلی حکومتلر یۉقلیگی شرایطیده، نتیجهسیز بیر جغرافیه اېنگ کۉپی بیلن باشقهلرنینگ اوروشلری اوچون میدان بۉلیب کېلگن. اما باشقه بیر سناریوده، یعنی برقرار و لېگیتیم دولت موجود بۉلگن تقدیرده، عیناً شو «نتیجهسیز» جغرافیه مطلقا باشقه معنا و رۉل کسب اېتیشی ممکن. بعضی تحلیلچیلر تأکیدلهگنیدېک، مرکّب تيیب توریش قدرتی نقطهٔ نظریدن هرمز بۉغازی نینگ رۉلی، اېران نینگ هسته قورالیگه اېگه بۉلیشیدن کم بۉلمهگن. نېگه؟ چونکه بو بۉغاز نینگ یاپیلیشی تورلی مملکتلر، حتا امریکا کبی قدرتلی دولت اوچون هم کۉپ قتلملی سیاسي، اقتصادي و خوفسیزلیک عاقبتلریگه اېگه بۉلهدی.
شبههسیز، افغانستان حتا دېموکراتیک و اجتماعي عدالتگه اساسلنگن مرکزي حکومت موجود بۉلگن تقدیرده هم قۉشنیلر باسیمی و رقابتیدن خالی بۉلیب قالمهیدی. اما افغانستان فقرالری شوندهی بیر دولتنی تصور قیلیشلری ممکن: او اۉزی نینگ ژئوپولیتیک جایلشووی، طبيعي منبعلری، سوو ذخیرهلری و سیاسي لېگیتیملیگیگه تهیهنیب، منطقوي درجهده بیر قطار باسیم واسطهلرینی شکللنتیره آلهدی. بو واسطهلر، اینیقسه قۉشنی دولتلر و منطقوي رقیبلر تامانیدن کۉرسهتیلهدیگن باسیم خرجتینی سېزیلرلی درجهده آشیریشی ممکن. افغانستان منطقوي رقابتلردن بوتونلهی قوتولیب کېتمهیدی؛ اما او اۉز اختیاریدهگی پوتنسیال باسیم واسطهلری آرقهلی بو رقابت قاعدهلرینی شوندهی شکللنتیریشی ممکنکی، نتیجهده او فقط باشقهلر نینگ اۉیین میدانی بۉلیب قالمهی، بلکه اۉزی هم مهم اۉیینچیگه ایلنهدی.
اگر ایچکی شرط-شرایطلر تأمینلنسه، یعنی افغانستانده سیاسي-حکومت تیزیمی شکللنسه و اونینگ اساسي اعتباری سیاسي رواجلنیش، اقتصادي ترقیات همده علمي-مدني یوکسهلیشگه قرهتیلگن بۉلسه، و اونینگ پایدېواری عدالت همده فقرالر نینگ حقوق و اېرکینلیکلریگه حرمت اساسیده قوریلگن بۉلسه، اونده نهفقط افغانستان نینگ جیوگرافیک و ژئوپولیتیک جایلشووی اونینگ اېنگ مهم کوچ منبعلریدن بیریگه ایلنیشی ممکن، بلکه شو جغرافیه بغریده یشیرینیب یاتگن باشقه امکانیتلر هم (سوو منبعلری و لیتیوم همده نادر یېر اېلېمېنتلری کبی طبيعي بایلیکلر) فعاللشهدی.
افغانستان مرکزي آسیا، جَنوبي آسیا و غربي آسیا توتهشگن نقطهده جایلشگن بۉلیب، انرژی، سرمایه و سودا نینگ طبيعي اۉتیش یۉلیگه ایلنیش امکانیتیگه اېگه. مرکزي آسیادن جَنوبي آسیاگه گاز اوزهتیش یاکه منطقوي ترانزیت یۉلکلری کبی لایحهلر اگر افغانستان خوفسیز و ایشانچلی یۉلککه ایلنسه منطقه دولتلری، حتا منطقهدن تشقریدهگی کوچلر نینگ هم اقتصادي منفعتلرینی افغانستان برقرارلیگی بیلن چنبرچس باغلب قۉیهدی.
بو منفعتلر نینگ اۉزارا باغلنیشی طبيعي روشده پوتنسیال تيیب تورووچی رۉلنی یوزهگه کېلتیرهدی: یعنی بو موازنتگه حرمت قیلمسلیک میداندهگی ایستهلگن بیر اۉیینچی تامانیدن کېنگ اقتصادي منفعتلر ترماغی نینگ ایزدن چیقیشیگه آلیب کېلهدی. عیناً شو عامل کۉپلب حکومتلر تامانیدن ستراتېگیک حساب-کتابلرده انابتگه آلینهدی.
بو نینگ معناسی شوکی، افغانستان، اگر سیاسي اراده بۉلسه، کۉپلب مهم دولتلرنی اۉزی نینگ اۉسیشی و برقرارلیگیدن منفعتدار قیلیشگه قادر. و عیناً شو باشقه دولتلر منفعتلری بیلن چنبرچس باغلنگن طلب اونینگ اوچون ناخالیص رقیبلرگه قرشی ثمرهلی باسیم واسطهلریدن بیریگه ایلنیشی ممکن.
پایدېواري سوال شوکی، بوگونگچه اونگه ایجابي جواب تاپیلمهگن: افغانستان بو یۉلگه قدم قۉیهدیمی یاکه هنوزگچه اۉشه اېسکی یۉل یعنی قبیلهوي و دیني مرکزلشگن اساسلنگن قرهمه-قرشیلیکلراوستیده توریب آلهدیمی؟
ناموازنت یورهک
پاکستانلیک مشهور شاعر محمداقبال لاهوری شوندی دېگن:
«آسیا یک پیکر آبو گِل است
ملت افغان در آن پیکر دل است
از فساد او فساد آسیا
در گشاد او گشاد آسیا»
گرچه محمد اقبالنینگ بو مصرعلری عمر دوامیده افغانستاندن یخشیلیک کۉرمهگن اَیریم کیشیلر نظریده بوگون کنایه و مسخره موضوعسیگه ایلنگن بۉلسه-ده، حقیقت شوکی، بو سطرلر افغانستاندهگی رئال بیر صلاحیتگه هم اشاره قیلهدی. «اونینگ بوزوقلیگیدن آسیا بوزیلهدی» دېگن مضمون شونی انگلهتهدیکی، اگر افغانستان ضعیفلشسه، ترتیبسیزلیک یاکه قولهشگه یوز توتسه، بو بېقرارلیک بوتون آسیا منطقهسیگه یاییلهدی. خودّی شونینگدېک، اگر افغانستان رواج، برقرارلیک و فراوانلیک یۉلیگه کیرسه، بوندن بوتون آسیا فایده کۉرهدی.
بوگون پاکستان، یعنی اقبال یشه گن وطن، طالبان نینگ اَیریم باسیم واسطهلری بیلن یوزلشماقده. طالبلر شوندهی بیر تیزیمنی برپا اېتگنکی، او هر جهتدن «بوزیلیش» (یعنی کېنگ قمراولی بحران) نمونهسی صفتیده تلقین قیلینهدی. بو حالت نینگ تأثیری آسیا نینگ بیر قِسمی بۉلگن پاکستانگه هم یېتیب بارماقده. طالبان نینگ پاکستانگه نسبتاً قۉلهیاتگن باسیم واسطهلریدن بیری، مملکت نینگ شِمالی-غربي حدودلریده، خصوصاً خیبر پختونخواه و باشقه منطقهلرده تروریزمنی کوچهیتیریش آرقهلی خوفسیزلیکنی ایزدن چیقریش امکانیتیدیر. بو ناتۉغری وضعیتده قۉللنهیاتگن، ناتۉغری مقصدگه خدمت قیلهدیگن ناتۉغری واسطه.
بو واسطه اېران نینگ هرمزدن فایدهلنیشیگه عموماً اۉخشهمهیدی. حالبوکه، افغانستان (یعنی بیر گروهگه، تېاکرهتیک و اېتنیک جهتدن تار دایرهگه اساسلنگن طالبان باشقرووی آستیده اېمس، بلکه کېنگ قمراولی و لېگیتیم تیزیم آستیده) اۉزی نینگ ژئوپولیتیک اۉرنینی شوندهی درجهگه آلیب چیقیشی ممکنکی، منطقوي و حتا گلوبل مناسبتلرده کوچی نسبتاً کمراق بۉلسه هم «هرمز بۉغازی»گه اۉخشهش باسیم واسطهلرینی یرهتیش امکانیگه اېگه بۉلهدی.
شو حساب بیلن، افغانستان ایران-امریکا قۉشمه ایالتلریدن آلیشی ممکن بۉلگن اېنگ مهم سبقلردن بیری اۉز رقیبلریگه نسبتاً باسیم واسطهلرینی قَیته کۉریب چیقیش دیر. بو قَیته کۉریب چیقیش نینگ مهم قِسمی افغانستان نینگ حقیقي صلاحیتلرینی ایشگه سالیب، اونی جدّي ژئوپولیتیک اۉیینچی صفتیده میدانگه آلیب چیقیش دیر.
افغانستان نینگ حقیقي قوّتی «اگر مېنینگ افغان غروریمنی بیلمسهنگ / میدانگه چیقسنگ بیلهسن» کبی شعارلرده اېمس؛ او «جان بېرهمیز، اما موضوعنی بېرمهیمیز» دېگن قرهشلرده هم اېمس. او باشقه دولتلر حدودیده ترور گروهلرینی قۉللب-قوّتلشده هم اېمس؛ فدایی اۉزینی پارتلهتهدیگن کوچلرنی یېتیشتیریشده هم اېمس. افغانستان نینگ حقیقي صلاحیتی اونینگ ژئوپولیتیک جایلشوویده. اما بو صلاحیت فقط شونده رئال کوچگه ایلنهدی: اگر او لېگیتیم، عدالتلی و ملي اساسگه اېگه بۉلگن سیاسي تیزیم بیلن مستحکملنهدیگن بۉلسه؛ شوندهی تیزیمکی، اونده عقل-ادراک، رواجلنیشگه یۉنهلتیریلگن قرهش، کمسیتیشدن خالی سیاست و فقرانی مرکزگه قۉیهدیگن یاندشوو اوستوار بۉلهدی. بو صلاحیتنی عملگه آشیریش ممکن اگر افغانستان رهبرلری و خلقی بیر حقیقتنی تن آلسه: آخر-عاقبت تشقریدن هېچ کیم اولرنی قوتقریب قالمهیدی. حتا طالبلر هم شونی انگلب یېتگن بۉلیشی کېرهککی، حتا پاکستان کبی اېنگ مهم تشقی تهیهنچ هم بیر پیت کېلیب شفقت سیز رقیبگه، حتا قانلی دشمنگه ایلنیشی ممکن. هرمز بۉغازی ایرانگه بېرگن امکانیتنی نه یریم عصرلیک «انقلاب اېکسپورتی» سیاستی بېردی و نه هسته قورالیگه اېریشیش یۉلیدهگی اورینیشلر. بو واقعهدن آلینهدیگن سبق شوکی، بوگونگی «گلوبللشگن» و اۉزارا باغلیق دنیاده افغانستان (حتا هرمز بۉغازیگه اۉخشهش امکانیتگه اېگه بۉلمهسه هم) اۉزیگه خاص «بۉغازلر»نی اقتصادي و ترانزیت باغلیقلیکلر ترماغی شکلیده یرهتیشی ممکن. عیناً شو یۉل افغانستاننی رق
