«بیز تۉپ و اوچاق بیلن یۉق بۉلیب کېتمهیمیز». اوشبو جملهنی هبتالله آخوندزاده رمضان هییتی نطقیده ایتدی. بو سۉز اونینگ ناتۉغری توشونچهسی نینگ بوتون چوقورلیگی و کېنگلیگینی یقّال عکس اېتتیرهدی. قوییدهگیچه:
بار بۉلیش، موجود بۉلیش و یشش درجهلی توشونچهلردیر. یعنی، بیز بیر ییل دوامیده کسللیک طفیلی یاتاقده یاتگن کیشیگه هم «تیریک» دېیمیز، خودّی شو ییل دوامیده یوزلب یارقین فعالیتلرنی عملگه آشیرگن کیشیگه هم «تیریک» دېیمیز. ایکّلهسی هم بار، ایکّلهسی هم موجود و ایکّلهسی هم یشگن. اولرنینگ هېچ بیری بو ییل دوامیده «یۉق بۉلیب کېتمهگن».
باشقه بیر سناریوده اېسه، بیر انسان بېش ییل دوامیده حتا بیر کون، حتا بیر لحظه هم قووانچ حس قیلمهگن، باشقهسی اېسه شو بېش ییل نینگ کۉپ وقتلریده ایچکی شادلیک و روحي کېنگلیکنی باشدن کېچیرگن. ایکّلهسی هم تیریک بۉلگن. هېچ بیری بو بېش ییل ایچیده یۉق بۉلیب کېتمهگن. اما بو بار بۉلیش و یشش قهیېرده-یو، او بار بۉلیش و یشش قهیېرده؟
اېندی، اگر شو21 عصرده طالبان رهبری نینگ حیات حقیدهگی تصوری قندهی اېکنینی انیقلهسک، اونینگ آنگیده و قرهشیده «موجود بۉلیش» و «یۉق بۉلیب کېتمسلیک» نیمهنی انگلهتیشینی هم انیق کۉره آله میز. طالبان رهبری هبتالله آخوندزاهده حاضرگچه یوریتگن سیاستلری و چیقرگن فرمانلریگه قرهگنده، حیات حقیده جوده ستتیک و سادّه تصورگه اېگه. اونینگ قرهشیچه، انسان یخشی یشه یدی، اگر او سوو و نان (فقط اۉلمسلیک اوچون) تاپه آلسه و بوتون عمر دوامیده مشقت بیلن نفس آلیب، دیني حکملرنی بجریش بیلن مشغول بۉلسه. سۉنگره، اجل یېتگنده، کلمهسینی ایتیب، بو دنیانی ترک اېتهدی و روحلر عالمیگه قۉشیلهدی. ملا هبتالله تصوریده حیاتدن ذوق آلیش، رواجلنیش و نعمتلردن بهرهمند بۉلیش اوچون دېیرلی هېچ قندهی اۉرین یۉق.
اونینگ دنیاقرهشیده، انسان شونچهکه نفس آلسه (قنچهلیک مشقت و کلفت بیلن بۉلمسین) و اونینگ بویروقلرینی بجرسه (قندهی شرایطده بۉلیشیدن قطع نظر)، شو کفایه. حیات دېگنی شوندن عبارت. بو قرهشده زمانهوي فنلرنی اۉرگنیش معناسیز، کولگو و خورسندچیلیک بدعت حسابلنهدی، لذت و نعمتلردن بهرهمند بۉلیش گناه دېب قرهلهدی، سېوگی و اېرکینلیک اېسه بېهوده دېب کۉریلهدی. بو یاندشووده صنعت عقلي و اخلاقي آغیش نینگ افادهسی صفتیده تلقین قیلینهدی، سۉز اېرکینلیگی اېسه اویتسیزلیک و اعتقادسیزلیک بېلگیسی دېب بهالنهدی. هبتالله آخوندزاهده قرهشیده، اگر عیاللر (جمعیت نینگ یرمی) مطلقا سوادسیز قالسه هم، هېچ قندهی یامان حادثه یوز بېرمهیدی. حتا اگر برچه آدملر شو عصرده نماز متنلرینی یاد آلیشدن باشقه هېچ قندهی بیلیمگه اېگه بۉلمهسهلر هم، اولر نینگ حیاتیدن هېچ نرسه کمهیمهگن حسابلنهدی.
عیناً شو تصور و شو دنیاقرهش دایرهسیده هبتالله آخوندزاده «بیز تۉپ و اوچاق بیلن یۉق بۉلیب کېتمهیمیز» دېیدی. شو دایرهده قرهگنده، اونینگ گپیده انیقلیک هم بار. اخیر، کیمدیر یاکه قَیسیدیر دولت افغانستاننی بوتون اهالیسی بیلن بیرگه یۉق قیلیب یوباریشنی مقصد قیلگنمی؟ یاکه شوندهی بیر کمپاین بارمی، اونده افغانستانده هېچ بیر انسان «موجود» بۉلمهی قالیشی، بوتونلهی یۉق بۉلیب کېتیشی کېرهک بۉلسه؟
بوگونگی زمانده «یۉق بۉلیب کېتیش» دېگنی بیر گروه یاکه بیر دولت نینگ برچه شکللرده بوتونلهی یۉق قیلینیشی شرط اېمس. شونچهکه، اگر بیر جمعیت بو عصرده یشش و رواجلنیش اوچون ضرور بۉلگن قولهیلیکلر و واسطهلردن (دنیا مقیاسیده یخشی یشش مېزانلریگه کۉره) محروم بۉلسه، او الّهقچان «یۉق بۉلگن» حسابلنهدی. شونینگدېک، اگر بیر مملکت اهالیسی نینگ اکثریتی سوادسیز بۉلسه، او مملکت هم معلوم معناده یۉق بۉلگن حسابلنهدی. اگر بیر دولت نینگ علمي و تکنالوژی قدرتی بو زمان نینگ هېچ بیر علمي-تکنالوژی مېزانلریگه ماس کېلمسه و او گۉیاکه تاش عصریگه قَیتگن بۉلسه، او دولت هم یۉق بۉلگن حسابلنهدی. ینه، اگر زمانهوي بیر مملکتده عیاللر نینگ تعلیم آلیش، ایشلش و سفر قیلیش حقوقی بۉلمهسه، او هم یۉق بۉلگن دولت صفتیده قرهلهدی. یاکه اگر بیر یورت اهالیسی نینگ یرمیدن کۉپی آچلیکده یشهسه و حتا عادي سوو و نان کبی اساسي احتیاجلرگه هم اېگه بۉلمهسه، او مملکت هم اصلیده «یۉق بۉلگن» حسابلنهدی.
«یۉق بۉلیب کېتمسلیک» فقط شونچهکه نفس آلیش بیلن (او هم مشقت و باسیم آستیده بۉلسه هم) اۉلچهنمهیدی. «یۉق بۉلگن خلق» دېگنی شوندهی خلقکی، بو عصرده اۉز یورتیده فقط قشّاقلیک، زۉرآورلیک و تحقیردن باشقه نرسهنی کۉرمهیدی و باشقه مملکتلرده اېسه اېنگ آبروسیز و اېنگ یامان نام بیلن تنیلگن بۉلهدی. «یۉق بۉلگن» دېگنی، شوندهی «افغان»کی، اونینگ پاسپورتی دنیا نینگ باشقه جایلریده عادي بیر ارزیمس دفترچه قیمتیگه هم اېگه اېمس. «یۉق بۉلیب کېتیش» دېگنی، قۉشنی و اوزاق دولتلردن اېنگ قتّيق و شفقتسیز طرزده چیقریب یوباریلیش و اۉز یورتیده هم هېچ قندهی تهیهنچ و جای تاپه آلمهسلیک دېمکدیر.
هبتالله آخوندزاده نینگ سۉزلری البته اوّل هم باشقهلر تیلیدن تورلی شکللرده ایتیلگن. «افغانستان امپراطورلیکلر قبرستانی» دېییلگنیده، اونینگ ایکّینچی تامانی کۉپینچه اعتباردن چېتده قالهدی، یعنی بیز نینگ اۉزیمیز بو «قبرستان» بۉلیش جریانیده قندهی حالتگه توشیب قالگنیمیز. «بیز باش بېرهمیز، لېکن موضع بېرمهیمیز» یاکه «بیز یېنگیلمس خلقمیز» دېگن گپلر ایتیلگنده، کۉپینچه بو «یېنگیلمسلیک» آرتیدن بیزگه نیمه قالگنلیگی سوالی بېریلمهیدی. اگر چوقورراق قرهسک، بیز اصلیده «یۉق بۉلیب کېتگنمیز»، فقط بونی اۉزیمیز حلی انگلب یېتمهگنمیز.
احتمال، کیمدیر ایتیشی ممکن: هبتالله اآخوندزاده «بیز» دېگنده افغانستاننی اېمس، بلکه فقط طالبان گروهینی نظرده توتگن. اما بو تلقینده هم وضعیت نینگ ماهیتی اۉزگرمهیدی. طالبان گروهی یاکه طالبان حکومتی اۉزی نینگ بو فکری، مدنیتی و سیاستی بیلن خلققه نیمه بېردی یاکه اۉزی اۉزی نینگ حکمرانلیگیدن قندهی فایده آلدی؟ اگر بو گروه ینه یوز ییل هم «یۉق بۉلمهی»، شو اسلوبده حکمرانلیک قیلسه، بو کیمگه و قندهی فایده کېلتیرهدی؟ هبت الله آخوندزاده حتا خلق آرهسیده کۉرینیشگه هم چیقمهیدیگن بو رهبر اگر عمری نینگ آخریگچه رهبر بۉلیب قالسه و «یۉق بۉلمهسه»، بوندهی «یۉق بۉلمسلیک» اصلیده «یۉق بۉلیب کېتیش»دن قندهی فرق قیلهدی؟
شاید کسی بگوید که منظور ملا هبتالله از «ما» گروه طالبان است و نه افغانستان. با این تعبیر هم چیزی تغییر نمیکند. گروه طالبان، یا بگویید حکومت طالبان، با این فکر و فرهنگ و سیاستی که این گروه دارد، چه به مردم داده است یا خود چه بهرهای از جباریت خود برده است؟ اگر این گروه صدسال دیگر «از بین نرود» و با همین روش حکومت کند، چه سودی به چهکسی خواهد رساند؟ رهبر طالبان -که حتا حاضر نیست در میان مردم ظاهر شود- اگر تا آخر عمر خود هم به عنوان رهبر بماند و از بین نرود، این از بین نرفتن چه فرقی با از بینرفتهبودن دارد؟
