افغانستانلیک عیال مجبوریت باشی بېرک کۉچهده
جلیل رونق
طالباننینگ افغانستانده حکمرانلیگی تۉرت ییللیگیده، بوگون بو مملکتده عیاللر وضعیتی قندهی دیر؟ اوشبو گزارش بو سوالگه حجتلی جواب بېریشده اولگورگن.
طالبان کابلنی اېگهللشیدن آلدین، 2021-ییل آگستده، عیاللر مسألهسیده انیق بیر موضوع اعلان قیلمهگن اېدیلر. بو گروهنینگ مذاکرهچیلری امریکالیک هیئت بیلن صحبت دوامیده فقطگینه شو ناانیق جمله بیلن چېکلنگن اېدیلر: «عیاللرگه اسلام شریعتی دایرهسیده حقوقلرنی تَن آلهمیز» طالبلر ینه بیر بار مملکتده حاکمیت تېپهسیگه کېلگندن ایکّی کون سۉنگ بو گروهنینگ سۉزچیسی ذبیحالله مجاهد اۉزینینگ بیرینچی خبری ییغینیده “اسلام چهارچوبهسیده” عیاللر حقوقی رعایت قیلینیشی بارهسیده تاکیدلهدی. او، طالبلر عیاللرنینگ اۉقیشی و ایشلش حقینی بو گروه تامانیدن تعینلنگن چهارچوب اساسیده حمایت قیلهدی دېب ایتدی. لېکن، طالبان سۉزچیسی عیاللرنینگ کیینیش توری بارهسیده انیق بیر جواب بېریشدن باش تارتدی.
اما، طالبان، نمایندهلری و سۉزچیلری حاکمیتگه کېلیشیدن آلدین عیاللر حقوقلریگه رعایه قیلیش حقیده عمومي ایجابي اشارهلر بېرگن بۉلسهلر-ده، مملکتنی اېگهلهگچ، عیاللرنی جمعیتنینگ برچه درجهلریدهگی عامهوي فعالیتلردن استه-سېکین و تیزیملی روشده چېتلشتیردیلر سعی و تلاش قیلدی. حاضرگی پیتده عیاللر برچه اساسي حقوقلریدن، جملهدن تعلیم آلیش، ایشلش، سَیر قیلیش، ییغیلیش و هاردیق چیقریشدن محروم اېتیلگن. اولرنینگ قرار قبول قیلیش ادارهلریده و یوقاری مدیریتی لوازملریده اشتراکی بوتونلهی صفرگه تېنگلشگن. شونینگدېک، عالي تعلیم مؤسسهلریده همده اۉرته مکتبنینگ یوقاری صنفلری و لیسه باسقیچلریده بیرارته هم عیال رسمي روشده تعلیم آلمهیدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ عیاللر بۉلیمی معلوماتیگه کۉره، طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی افغانستانده عیاللر «اجتماعي، اقتصادي و سیاسي تۉلیق چېکلاو» بیلن یوزمه-یوز بۉلگن. بو مملکت یمن بیلن بیر قطارده ساغلیقنی سقلش، تعلیم، مالیوي امکانیتلردن فایدهلنیش و قرار قبول قیلیشدهگی اشتراک کبی ساحهلرده دنیادهگی اېنگ ییریک جنسیت اساسیدهگی کمسیتیشنی باشدن کېچیریب کېلماقده.
1.طالبلر چېکلای
1-1.عیاللرنی ادارهلردن یۉق اېتیش
طالبلر حاکمیتگه قَیتگنیدن اوچ هفته اۉتیب، 1400-ییل نینگ 16-سنبله (2021-ییل 7-سپتامبر) کونی اۉزلرینینگ «وقتینچهلیک کابینهسی» رۉیخطینی اعلان قیلدیلر. بو رۉیخطده بیرانته هم عیالنینگ اسمی کۉرینمهدی. عیاللر ایشلری بۉییچه وزیرلیک اېسه، بیرینچی طالبان حاکمیتینینگ قولهشی و 1380-ییلده بُن کېلیشووی اساسیده افغانستانده جمهوریت تیزیمی برپا اېتیلگنده تشکیل تاپگن بۉلسه-ده، طالباننینگ کابینهسی آرهسیده موجود اېمس اېدی. بو گروه آلدینگی حکومتدهگی قالگن توزیلمهلر و لوازم ناملرینی اېسه سقلب قالدی. بولردن علاوه، ملا محمدحسن آخوند رییسالوزرا یا باش وزیر (کابینه سرپرستی) تعیینلدی و عین حالده بو گروهنینگ کابینهسی تشکیلیگه “امر به معروف و نهی از منکر و شکایتلرنی تینگلش” وزیرلیگی ایجاد قیلیندی. کابینه اعلان بۉلگندن ایکّی کون کېیین (1400- 26 سنبله) طالبلر عیاللر ایشلری بۉییچه وزیرلیک بېکار قیلینگنینی تاکیدلهدیلر و اونینگ بناسینی اېسه امر به معروف و نهی از منکر وزیرلیگی اختیاریگه قۉییلدی. شو وقتگچه، گرچه طالباننینگ کابینهسی و تعیینلاولریده بیرارته هم عیالنینگ اسمی کۉرینمهگن بۉلسه-ده، دنیا جماعهچیلیگی و جملهدن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی کبی تشکیلاتلرنینگ باسیمی آستیده بو گروه عیاللرنینگ هېچ بۉلمهگنده مینیمال حقوقلرینی سقلب قالهدی، دېگن امید موجود اېدی. اما اولرنینگ حاکمیتگه کېلگنیگه قریب تۉرت ییل اۉتگچ، بو وزیرلیک آدملرنینگ جماعت و شخصي حیاتیده قطعي قاعدهلر جاري قیلیب، اولرنی اۉز محتسبلرینینگ قۉلی بیلن تطبیق اېتماقده. طالباننینگ بیرینچی حاکمیتی دوریده هم «امربه معروف و نهي از منکر» وزیرلیگی قتّيق و مجبوري قاعدهلرنی اۉرنهتیب، قۉلهگنلیگی سبب، گروه نینگ اېنگ بدنام وزیرلیکلریدن بیری حسابلنگن اېدی. عیاللر ایشلری وزیرلیگی و اونینگ ولایتلردهگی ادارهلریگه قرهشلی بنالرنینگ «امر به معروف و نهي از منکر» وزیرلیگیگه تاپشیریلیشی همده بو جایلرگه طالبان خادملری و مسووللرینینگ جایلشتیریلیشی تاریخي و رمزي جهتدن بو گروهنینگ اۉز ایستکلرینی خلق، اینیقسه عیاللر اوستیگه مجبورن یوکلش نیتینی کۉرستردی. عیاللر ایشلری وزیرلیگی بناسی تاریخی قرهشدن عیاللرنینگ دولت و حکومتدهگی کورهشی، حقوقلرینی مستحکملش و اشتراکینینگ رمزی بۉلیب کېلگن اېدی. بو بنا جایلشگن یېرنینگ ملکی دستلب 1943-ییلده، افغانستاننینگ سۉنگی پادشاهی محمدظاهرشاه دوریده تشکیل اېتیلگن «نسوان عالی موسسهسی» گه تېگیشلی بۉلگن. اوشبو موسسه فعالیتینی 20 نفر عیال، جملهدن اماناللهخان نینگ سینگلیسی زینب سِراج آلیب بارگن و یېر هم موسسه تشکیل اېتیلگنیدن ایکّی ییل اۉتیب ساتیب آلینگن اېدی. کېینچهلیک بو یېرده بالهلر باغچهسی، مکتب، سینما و عیاللر بیلن باغلیق باشقه ادارهلر قوریلدی. تورلی یاش گروهیدهگی عیاللر او یېرده تعلیم آلردیلر یاکه ایشلردیلر. کېینچهلیک، نسوان عالی موسسهسی باشقروچیلریدن بیری بۉلگن صالحه یوسفینینگ ایتیشیچه، عیاللر آنگینی آشیریش مقصدیده اوشبو موسسهگه قرهشلی سینما تیاتر (سینماتیاتر)ده اولرگه اۉقوو فلملری نمایش اېتیلر اېدی. ییللر دوامیده فعالیت آلیب بارگن بو موسسه کېینچهلیک ایش و اجتماعي تأمینات باشقرمسیگه قۉشیلدی. سۉنگره بو باشقرمه 1990-ییلده اجتماعي ایشلر وزیرلیگیگه ایلنتیریلدی. ظاهرشاه دوریده بیر مدت نسوان عالی موسسهسی باشلیغی بۉلگن صالحه فاروق اعتمادی اېسه افغانستاندهگی بیرینچی اجتماعي ایشلر وزیری بۉلیب خذمت قیلدی.
طالبان اۉز کابینهسینی اعلان قیلگنیدن قریب اۉن بېش کون اۉتیب، 2021-ییل 19-سپتامبرده کابل شهردارلیگی اوشبو ادارهده ایشلهیاتگن عیاللرگه ایشگه چیقمسلیکنی توصیه قیلدی. اۉشه پیتده کابل حاکمیتیدهگی طالبان مسووللری فقط اېرکک همکسبلری اولرنینگ وظیفهلرینی بجره آلمهیدیگن عیاللر ایشنی دوام اېتتیریشی ممکنلیگینی ایتیشگن اېدی. کېینچهلیک، 2022-ییل 19-جولایده طالباننینگ مالیه وزیرلیگی درآمد باشقرمسی رسمي روشده عیال خادملردن اۉرنیگه ایشلشی اوچون عایله اعضالریدن اېرکک کیشیلرنی تنیشتیریشنی طلب قیلدی. 2022-ییل آخریده اېسه طالبان سۉزچیسی بو گروه حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن باشلب دولت ادارهلرینینگ برچه «ضروري بۉلمهگن» بۉلیملریده عیاللر ایشلشیگه چېکلاو قۉییلگنینی تصدیقلهدی. حالبوکه، او حاکمیتنی اېگهلهگنیدن اتیگی اۉن کون اۉتیب (2021-ییل 25-اگست) اۉتکزیلگن مطبوعات انجمنیده ایشلاوچی عیاللردن خوفسیزلیک چارهلرینی ایشلب چیقیش و قبول قیلیشگچه اویده قالیشنی سۉرهگن اېدی. شونگه قرهمهی، عیاللر ایشیگه قۉییلگن چېکلاولر فقط دولت ادارهلری بیلن چېگرهلنیب قالمهدی.
ایچکی و خلق ارا باسیملرگه قرهمهی، طالبان 2022-ییل 24-دسامبرده عیاللرنینگ ایچکی و خارجي نادولت تشکیلاتلرده ایشلشینی هم تعقیقلش قرارینی چیقردی. طالباننینگ اقتصاد وزیری دین محمد حنیف امضالهگن مکتوبده بو قرارنینگ سببی صفتیده «عیاللرنینگ اسلامي حجابگه و امیرلیکنینگ باشقه عملدهگی قانونلریگه رعایه قیلمسلیگی همده مؤسسهلردهگی عیاللرنینگ ایش فعالیتی درجهسی بیلن باغلیق جدّي اعتراضلر» کۉرسهتیلگن. مکتوبده ایچکی و خارجي نادولت تشکیلاتلردن عیاللرنینگ ایش فعالیتینی «کېینگی کۉرسهتمهگه قدَر» تۉختهتیش طلب قیلینگن. بو قرار افغانستاندهگی تشکیلاتلرنینگ، خصوصاً انسانپرورلیک یاردمینی کۉرسهتووچی مؤسسهلرنینگ فعالیتیگه جدّي تأثیر کۉرستدی. 2023-ییل 5-اپریل کونی اېسه طالبان عیاللرنینگ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ برچه ادارهلریده ایشلشینی تعقیقلهدی. افغانستاندهگی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نمایندهلیگی (یوناما) بو قرارنی قارهلب، اونی «قانونسیز» و «قبول قیلیب بۉلمهیدیگن» دېب اتهدی. کېینچهلیک یونامانینگ معلوم قیلیشیچه، عیاللرنینگ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیگه ایشلشیگه قۉییلگن تعقیق تۉغریسیدهگی کۉرستمنی طالبان تشقی ایشلر وزیرلیگی سرپرستی امیرخان متقیدن آلگن. متقی بو چېکلاو فقط ساغلیقنی سقلش و باشلنغیچ تعلیم ساحهلریگه تطبیق اېتیلمسلیگینی ایتگن اېدی. شوندن سۉنگ، 2024-ییل 26-دسامبرده اقتصاد وزیرلیگی مؤسسهلرگه یوبارگن مکتوبیده، اگر اولر عیاللرنینگ ایشلشیگه تعقیق قۉییش بۉییچه کۉرستمهگه عمل قیلمسهلر، جواز بېکار قیلینیشینی بیلن آگاهلنتیردی. عیاللر ایشلهشیگه قۉییلگن چېکلاولردن تشقری، طالبان انسان حقوقلری حالتینی کوزهتووچی برچه ادارهلرنی، خصوصاً عیاللر حقوقلرینی حمایه قیلووچی تشکیلاتلرنی هم دولت توزیلمهلریدن بوتونلهی چیقریب تشلهدیلر. بُن کېلیشوویگه اساسلنیب تشکیل اېتیلگن و کېینچهلیک 2004-ییلگی (1382 ه.ش.) اساسی قانون قرار آلگن مستقل انسان حقوقلری کمیسیونی طالبان تامانیدن توگهتیلدی. اونی توگهتیش قراری 2022-ییل 4-می کونی طالبان نینگ تشکیلي و معاشلر کمیسیونیده، گروه رهبری هبتالله آخوندزاده نینگ «آغزهکی کۉرسهتمسی» اساسیده قبول قیلینگن. مذکور کمیسیونگه اونینگ تشکیل تاپیشیدن تارتیب افغانستان طالبان قۉلیگه اۉتگونیگه قدَر ایکّی عیال سیما سمر و شهرزاد اکبر رهبرلیک قیلگن اېدی. کمیسیوننینگ اېنگ مهم لایحهلریدن بیری «اۉتیش عدالتی» دستوری بۉلیب، اونده افغانستاندهگی 30 ییللیک اوروش دوامیده صادر اېتیلگن اوروش جنایتلری حجتلشتیریلگن. بو گزارش نشر اېتیلمهگن بۉلسه-ده، انسان حقوقلری کمیسیونی افغانستان حکومتی ترکیبیدهگی جهادي رهبرلردن اوروش جنایتلریده عیبلنگن شخصلرنی محکمهگه تارتیشنی طلب قیلگن اېدی، بیراق بو عملگه آشمهدی.
شونینگدېک، طالبان حاکمیتنی اېگهلهگن ایلک کونلردن باشلب، ایلگری زۉروانلیک قربانی بۉلگن عیاللرگه باشپناه بېرهدیگن خوفسیز اویلرنی یاپیب تشلهدیلر. خلق ارا عفو تشکیلاتی 2021-ییل 6-دسامبرده اعلان قیلگن گزارشیده ایتیشیچه، طالبان بو مرکزلرنینگ کۉپ قِسمینی تالان-تاراج قیلیب، اۉز نظارتیگه آلگن. خلق ارا عفو تشکیلاتی معلوماتیگه کۉره، بو قدم بیلن زۉروانلیک قربانی بۉلگن قیز و عیاللر اوچون حمایه خدمتلری بوتکول یۉق قیلینگن و حاضرگه قدَر اولر اوچون هېچ قندهی حمایه خدمتی تقدیم اېتیلمهیپتی. خوفسیز اویلرنینگ کۉپینچهسی عیاللر ایشلری وزیرلیگی باشقرویده بۉلیب، عیاللر تامانیدن باشقریلر اېدی. عیاللر ایشلریگه قۉییلگن چېکلاو، انسان حقوقلرینی کوزهتووچی، خصوصاً عیاللرنی حمایه قیلووچی ادارهلرنینگ یاپیلیشی و توگهتیلیشی نتیجهسیده عیاللرنینگ پالیسی ایشلب چیقووچی توزیلمهلر همده یوقاری مدیریتی لوازملریدهگی اشتراکی بوتونلهی صفرگه تېنگلشدی. بو حالت افغانستاننی عیاللرنینگ حکومتدهگی اشتراکی نقطهٔ نظریدن ینه آلتمیش ییل آرقهگه قَیتردی.
بیر عصر آرتگه قیتیش
دیموکراسی اۉن ییللیگی دوریده (محمد داوودخان باش وزیرلیکدن کېتگنیدن کېین) عیاللر بیرینچی بار یوقاری دولت لوازملریده فعالیت کۉرسته باشلهدیلر. کبرا نورزایی و معصومه عصمتی وردک 1964-ییلده اساسی قانوننی تیارلش بۉییچه مصلحتچی کمیسیون اعضاسی صفتیده ایلک بار تعیینلنگن عیاللر بۉلیشدی. عیناً شو قانون اساسیده عیاللرنینگ سیاسي اشتراکی قانونن تَن آلینگن اېدی. کبرا نورزایی و معصومه عصمتی افغانستاندهگی ایلک قیزلر مکتبی – امانللهخان دوریده، 1300 ه.ش. (1921-ییل) کابلده آچیلگن «ملالی لیسهسینی» بیتیرووچیلریدن اېدیلر.
عیاللرنینگ یوقاری سیاسي لوازملرگه کۉتریلیش جریانی دوام اېتدی. 1965-ییلگی پارلمان سیلاولریده ایلک بار کابل، قندهار و هراتدن تۉرت نفر عیال پارلمانگه سیلندی. اولر اناهیتا راتبزاد، رقيه ابوبکر، معصومه عصمتی و خدیجه احراري اېدیلر. اۉشه ییلی کبرا نورزایی ایلک بار حکومت ترکیبیگه کیریب، ساغلیقنی سقلش وزیری لوازمینی اېگهلهگن عیال بۉلدی. تعلیمنینگ دواميلیگی و دولتنینگ حقوقي قۉللب-قوّتلشی طفیلی عیاللر سیاسي حزبلر، اوردو، رادیو، فابریکهلر … و باشقه ساحهلرگه هم کیریب باره آلدیلر. کېینچهلیک، خلق دیموکراتیک حزبی حاکمیتگه کېلگچ، اناهیتا راتبزاد افغانستان تاریخیده بیرینچی مرته جمهور رئیس اۉرینباسری درجهسیگه کۉتریلگن عیال بۉلدی. اونی، شونینگدېک، افغانستانده چپ یۉنهلیشدهگی عیاللر حرکتینینگ اساسچیسی صفتیده هم اېسلشهدی.
1992-ییلده مجاهدلر پایتختنی اېگهلهگنیدن سۉنگ اۉز ارا ایچکی اوروشیگه کیریشدیلر. اولرنینگ کېتمه-کېت و اوزاق دوام اېتگن جنگلری عیاللرنی اویگه قهمب قۉیدی، افغانستاننینگ اۉقیمیشلی قتلملری اېسه مملکتدن قاچیشگه مجبور بۉلدیلر. 1996-ییلده مجاهدلر آرهسیدن چیققن طالبان اېسه عیاللرنی برچه اساسي حقوقلریدن محروم قیلدی. اما طالبان قولهشی آرتیدن، سۉنگّی ییگیرمه ییللیک جمهوریت دوریده و خلق ارا همجعیتنینگ اشتراکی بیلن افغانستانده اۉزیگه خاص بیر امکانیت یوزهگه کېلدی. دستلبکی باسقیچدناق بُن کېلیشوویده عیاللرنینگ حکومتده اشتراکی و موجودلیگی بۉییچه کېلیشووگه اېریشیلگن اېدی. مؤقت حکومت ترکیبیدهگی 30 اۉریندن ایکّیتهسی عیاللرگه اختصاص لشتیریب بېریلدی. سیما سمر جمهور رییس اۉرین باسری همده عیاللر ایشلری بۉییچه وزیر همده سهیلا صدیقی موقت حکومتنینگ ساغلیقنی وزیری صفتیده تعیینلندیلر. 2004- ییل اساسی قانونی عیاللر حقوقی جملهدن اولرنینگ سیاسی مشارکتیگه رسمن ایزین بېردی و قانون نینگ 22 مادهسیده «عیال همده اېرکک افغانستان وطنداشی قانون برابریده تینگ حقوقگه اېگه دیب قید اېتیلگن.» نی تاکیدلندی. مذکور قانون نینگ 83-مادّهسیده پارلماندهگی اۉرینلرنینگ 27،2 فایزی عیاللرگه اجرهتیلگن اېدی. 84-مادّهگه کۉره اېسه، تعیینلاو اساسیدهگی سناتور اعضالرینینگ یرمی عیاللر بۉلیشی نظرده توتیلگن. تعیینلاو یۉلی بیلن شکللنگن بو اعضالر سناتورلرنینگ اوچدن بیر قِسمینی تشکیل اېتردی. قانون چیقرووچی حاکمیتدن تشقری باشقه اداره و مؤسسهلرده هم عیاللرنینگ اشتراکی سېزیلرلی درجهده اېدی. حتا طالبان قولهشی عرفهسیده اشرف غنی حکومتینینگ سۉنگّی ترکیبیده تۉرت نفر عیال وزیرلیک لوازمیده فعالیت یوریتهیاتگن اېدی. شونینگدېک، 2004 و 2007-ییللردهگی جمهورلیک سیلاولریده اوچ نفر عیال اۉز نامزادینی قۉیگن اېدی. شونگه قرهمهی، احصاییه و معلومات باشقرمسی معلوماتلریگه کۉره، طالبان حاکمیتنی قۉلگه آلیشی عرفهسیدن بیر ییل آلدین (1399 ه.ش.)، دولت ملکی خدمتیده عیاللرنینگ اشتراکی 25،75 فایزگه یېتگن اېدی. بو افغانستان تاریخیده عیاللرنینگ حکومتدهگی اېنگ یوقاری درجهدهگی اشتراکینی تشکیل اېتگن. 2020-ییلده محکمه تیزیمیده هم سېزیلرلی رقملر قید اېتیلگن. محکمهلرنینگ 12،69 فایزی، قاضیلرنینگ 16،22 فایزی و وکیللرنینگ 22،30 فایزی عیاللر بۉلگن. اوردو و پولیسده اېسه اولرنینگ اولوشی 1،5 فایزدن کم اېدی. حاضر اېسه طالبان رهبری نینگ توزیلمهنی 20 فایز قیسقرتیریش حقیدهگی فرمانی طفیلی عیاللرنینگ خوفسیزلیک، تعلیم، عالي اۉقوو یورتلری و ساغلیقنی سقلش ساحهلریدن بوتونلهی چېتلشتیریلیشی خوفی ینه-ده کوچیماقده.
طالبان حاکمیتنی اېگهلهگنیدن کېین عیاللر افغانستاننینگ عدلیه و محکمه تیزیمیدن بوتونلهی چیقریب تشلندیلر. طالباننینگ احصاییه و معلومات باشقرمسی معلوماتلریگه کۉره، 2023-ییلدن بویان افغانستانده بیرارته هم عیال محکمه، قاضی، سارنوال، وکیل مدافع یاکه مصلحتچی صفتیده ایشلهمهیدی. قانون چیقرووچی حاکمیت هم ایلک باسقیچدهیاق پرچهلندی و اونینگ خادملری اویده قالیشگه مجبور بۉلدیلر. بوگونگی کونده افغانستان دنیادهگی یگانه دولت بۉلیب توریبدی، اونده بیرارته هم عیال محکمه یاکه باشقره لاوچیلیکده موجود اېمس. 2024-ییل 2-جونده طالباننینگ اداره امور ادارهسی حکومتده ایشلهگن برچه عیال خادملرنینگ، اولر جمهوریت دوریده ایشگه قبول قیلینگن بۉلسهلر-ده، ایش حقینی بېش مینگ افغانيگه توشیردی. بو قرار اولرنینگ لوازم درجهسیدن قطع نظر عملگه آشیریلگن.
۱-۲. طالبان امیرلیگی و عیاللر تعلیمیدهگی اوچینچی اوزیلیش
افغانستانده ایلک قیزلر مکتبی «مستورات مکتبی» نامی بیلن 1920-ییلده شاه اماناللهخان نینگ خاتینی ثریا طرزی تامانیدن تشکیل اېتیلگن. سۉنگّی بیر عصر دوامیده افغانستان عیاللری تعلیم آلیش حقوقیدن فایدهلنیشده کۉپلب کۉتریلیش و قولهشینی باشدن کېچیریشگن. اماناللهخان حکمرانلیگی دوریده تعلیم باشلنغیچ باسقیچگچه (بېشینچی صنفگچه) اۉغیل و قیز بالهلر اوچون مجبوري دېب اعلان قیلینگن اېدی. مدرسهلرده هم زمانوی مکتبلرنینگ دستورلری اۉقیتیله باشلهدی. اما قیزلر تعلیمینینگ رسمي باشلنیشیدن اتیگی اۉن ییل اۉتیب، جَنوبي و شرقي حدودلردهگی کۉپلب ملالر و قبیله باشلیقلری اماناللهخان نینگ ینگیلنیش سیاستیگه، جملهدن زمانهوي تعلیمگه قرشی چیقدیلر. تاریخچی محمدصدیق فرهنگ «افغانستان در پنج قرن آخر» («سۉنگّی بېش عصردهگی افغانستان») کتابیده یازیشیچه، اماناللهخان 1928-ییلده شینوار قبیلهلری قۉزغلانیدن سۉنگ قیزلر تعلیمینی 20 ییلگه کېچیکتیریش نیتیده بۉلگنینی و باشلنغیچ تعلیمنی هم ملالرگه تاپشیریشنی اۉیلهگنینی بیلدیرگن. بو عیاللرنینگ ایلک بار تعلیم آلیش حقوقیگه اېریشیشی و کېین ینه اوندن محروم بۉلیش تجربهسی اېدی. بو عیاللر اوچون تعلیم آلیش حقوقیگه اېریشیب، سۉنگ اوندن محروم بۉلیش نینگ بیرینچی تجربهسی اېدی. آرهدن بیر ییل اۉتیب، حبیبالله کَلکاني کابلگه هجوم قیلیب، پایتختنی قۉلگه آلدی. او حاکمیتده بۉلگن تۉقّیز آی دوامیده مکتبلر یاپیلدی و عیاللر تعلیمدن بوتکول محروم اېتیلدی. کېینچهلیک کَلکانينی قتل اېتتیرگن نادرشاه حاکمیتنی قۉلگه کیریتگچ، فرمان چیقریب، اماني دوریدهگی برچه اصلاحاتلرنی بېکار قیلدی. عیاللر همان تعلیمدن محروم بۉلیب قالدیلر. زمانهوي مکتبلر اۉرنیگه، نادرشاه دیني مدرسهلر تشکیل اېتیشگه کیریشدی. ظاهرشاه آتهسی نادرشاه سوءِقصد عاقبتیده اۉلدیریلگچ، تختگه چیقدی. او ییللر دوامیده عمکیلری – هاشیمخان و محمودخان حکومتینینگ سایهسیده قالدی. اما اونینگ پادشاهلیگی ایکّینچی اۉن ییللیگیده سیاسي محیط نسبتاً آچیلدی و عیاللر همده قیزلر کۉپراق اېرکینلیک و ایشانچ بیلن بیلیم یورتلرگه کیره باشلهدیلر. دیموکراسی دوریده عیال طلبهلر و بیتیرووچیلر استه-سېکین باشقروو همده سیاست ایشلب چیقیش ادارهلریگه یۉل تاپدیلر. اولرنینگ بو ادارهلرده، اینیقسه تعلیم مؤسسهلریده دواملی اشتراکی عیاللرنینگ تورلی ساحهلرده فعالراق قتنهشیشیگه سبب بۉلدی. بو سیاست محمد داوود جمهوریتی دوریده هم دوام اېتتیریلدی.
دیموکراتیک خلق حزبی حاکمیتنی قۉلگه آلگچ، عیاللر تعلیمی مجبوري قیلیندی و دولت کتّه یاشلی عیاللر اوچون هم سواد اۉرگهتیش دستورلرینی یۉلگه قۉیدی. شونینگدېک، عیاللر اېرککلر بیلن تېنگ حقوقلردن بهرهمند بۉلدیلر. دولت ادارهلری و باشقه ساحهلرده ایشلهیاتگن عیاللر سانی سېزیلرلی درجهده آرتدی. بیراق، دیموکراتیک خلق حزبینینگ ایکّی قناتی اۉزلرینینگ اۉن ییلدن آرتیق حکمرانلیگی دوامیده مکتب و بیلیم یورتلریده اۉقوو دستورلرینی مفکورويلشتیریشدی. بو اصول مجاهدلر حاکمیتی دوریده ینه-ده کوچهیدی و اولر اۉقوو دستورلرینی اسلاملشتیریشگه کیریشدیلر. مجاهدلر عیاللرگه نسبتاً انیق سیاست ایشلب چیقیشگه اولگورمهگن بۉلسهلر-ده، مملکت نینگ اَیریم حدودلریده خوفسیزلیک یۉقلیگی و ایچکی اوروشی سببلی عیاللر عملده اوی بېکهسی بۉلیب قالیشدی همده کۉپلب اساسي حقوقلریدن محروم بۉلیشدی. شونگه قرهمهی، مجاهدلر عیاللر و قیزلر تعلیمیگه قرشی رسمي قطعي سیاست قبول قیلمهگنلیکلری اوچون، اولرنینگ نظارتیدهگی کۉپلب منطقهلرده عیاللر تعلیمینینگ معین درجهسی سهقلنیب قالدی.
1996-ییلده طالبان افغانستانده حاکمیتنی قۉلگه آلگچ، عیاللرگه قرشی قتّيق و زۉرآور سیاست یوریته باشلهدی. عیاللر برچه حقوقلری جملهدن تعلیم آلیش، ایشلش و اېرکین یوریشدن محروم اېتیلدیلر. بو اېسه عیاللر تعلیمی همده اولرنینگ وطنداشلیک حقوق و اېرکینلیکلریدهگی ایکّینچی کتّه تۉلقینلی تضییق اېدی. شونینگدېک، طالبان اۉقوو و تعلیم دستورلرینی اسلام نینگ اۉته متعصب تلقینی اساسیده مفکورويلشتیردی. بیراق، 2001-ییلده امریکا قۉشمه ایتالتلری باشچیلیگیدهگی حربي (ائتلاف) نینگ هجومی نتیجهسیده اولر اغدریلدی و اۉرنیگه جمهوریت تیزیمی اۉرنهتیلدی. سۉنگّی ایکّی اۉن ییللیکده، دنیا جماعه چیلیگی اشتراکی بیلن، افغانستان اۉزینینگ اېنگ یوکسک مدني دورلریدن بیرینی باشدن کېچیردی. شونگه قرهمهی، طالبان احصاییه و معلومات ادارهسینینگ حساب و کتابیگه کۉره، 1400 ییلگچه قیز اۉقووچیلر سانی 39.28 فایز، قیز محصلللر سانی 29.56 فایز بۉلگن. شونینگدېک بیلیم یورتلرینینگ 14.44 فایزی عیال استادلر همده 34.22 فایز عیاللر مکتبلرنینگ اۉقیتووچیسی بۉلگنلر.
عیاللرنینگ تعلیمدن اوچینچی مرته محروم اېتیلیشی 2021-ییلده طالبان حاکمیتگه قَیتگچ باشلندی. طالبان قَیته حاکمیت تېپهسیگه کېلگنیدن بېری افغانستاننینگ تعلیم تیزیمی، خاتین-قیزلرنینگ اشتراکی و زمانهوي تعلیم صفتی جهتیدن، گۉیا بیر عصر آرتگه قَیتگندېک بۉلیب تویلهدی. بو گروه باشیدن اۉغیل بالهلر مکتبلرینینگ قَیته آچیلیشیگه قرشی چیقمهگن بۉلسه-ده، 6-صنفدن یوقاری قیزلرنینگ مکتبگه باریشینی منع قیلدی. 2021-ییل 17-سپتامبرده طالباننینگ معارف وزیرلیگی فقط اېرکک اۉقیتووچیلر و اۉغیل اۉقووچیلردن مکتبلرگه قَیتیشنی طلب قیلدی. 2022-ییل بهاریده، ینگی اۉقوو ییلی باشلنیشی بیلن، بو وزیرلیک قیزلرنینگ اۉرته و یوقاری مکتبلری «کېینگی آگاهلنتیریشگچه» همده اۉقووچیلر و اۉقیتووچیلر لباسی «افغانستاننینگ شریعت و عنعنوي قانونلریگه» موافق بېلگیلنگونچه یاپیق قالیشینی اعلان قیلدی. شو ییلنینگ جون آیی باشیده اېسه، 4–6-صنف قیز اۉقووچیلری یوزلرینی یاپیشگه مجبور قیلیندیلر. طالبان حاکمیتگه قَیتگنیگه قریب تۉرت ییل اۉتگن بۉلسه-ده، «لباس نظامی و شریعتگه ماس کییم لایحهسی» جاري اېتیلگنیگه قرهمهی، قیزلر اوچون مکتبلر هنوزگچه یاپیق قالماقده. مکتبلر بیلن بیر قطارده، 2022-ییل سپتامبریده طالبان قیزلرنینگ چېت تیللرینی، جملهدن انگلیس تیلینی اۉرگنیشینی هم منع قیلدی. 2023-ییل 18-اپریلده اېسه، طالبان معارف وزیرلیگینینگ سرپرستی حبیبالله آغا قندهار و هلمند ولایتلریده فعالیت یوریتهیاتگن برچه تعلیم تشکیلاتلرینی یاپیش بویروغینی بېردی. شوندن سۉنگ، 7-جونده منبعلرگه کۉره، خارجي تشکیلاتلرنینگ تعلیم ساحهسیدهگی فعالیتی هم چېکلهنیب قۉیلگن اېدی.
طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن بېری، اولر عیاللر اوچون بیلیم اېشیکلرینی هم باسقیچمه-باسقیچ یاپدیلر. 2021-ییل 6-سپتامبرده خصوصي بیلیم یورتلرده عنعنوي درسلر باشلنگنیده، بو گروهنینگ عالي تحصیلات وزیرلیگی قیز و اۉغیل طلبهلر اۉتیرهدیگن صنف خانهلرینی «شرعي پرده» بیلن اجرهتیب قۉیدی. آرهدن کۉپ وقت اۉتمهی، ارهلش (قیز-اۉغیل) صنفلر بوتونلهی تعقیقلنیب، قیز محصللر اوچون فقط هفتهنینگ معین کونلری بېلگیلندی. شونینگدېک، اېرکک اۉقیتووچیلرگه قیز طلبهلرگه درس بېریش، عیال اۉقیتووچیلرگه اېسه اۉغیل طلبهلرگه درس بېریش منع اېتیلدی. کېینچهلیک، 2022-ییل اکتوبریده اۉتکزیلگن کانکور امتحانیده طالبان قیز اۉقووچیلر اوچون عالي تحصیلات یۉنهلیشلرینی چېکلب قۉیدی. قیزلرگه زراعت، وترنرلیک، قوریلیش مهندسلیگی، جیولوژی و کانچیلیک کبی فاکولتهلرده اۉقیشگه رخصت بېریلمهدی. کېین بو چېکلاو ماسترلیک تحصیلی باسقیچیگه هم تطبیق اېتیلدی. 2022-ییل 19-دسمبرده طالبان حکومتی عیاللرنینگ بیلیم یورتلرده اۉقیشینی «ایکّینچی بویروق»گچه تۉختهتیش قرارینی قبول قیلدی. بو گروهنینگ عالي تحصیلات وزیرلیگی بیلیم یورتلرگه اوشبو قرارنی مجبوري بجریشنی بویوردی. اوشبو قرارگه بناءً، قیزلر یاتاقخانهلردن هم چیقریب یوباریلدی. شو بیلن بیرگه، طالبان قیز بیتیرووچیلرگه بیلیم یورتنی تماملش مراسمینی اۉتکزیشنی هم منع قیلدی. آرهدن ایکّی آی اۉتیب، 2023-ییل 12-فبروریده، طالبان عیاللر نامینی طبي کېنگش امتحانی (Exit Exam) رۉیخطیدن هم آلیب تشلهدی. اوشبو امتحان عمومي طبیات، ستوماتولوژی، همشیره (نرس)لیک و قابلهلیک یۉنهلیشلری بۉییچه بیتیرووچیلر اوچون مجبوري حسابلنهدی. اولر ایش امکانیتلریدن فایدهلنیش و بعضاً طبي کېنگشگه اعضا بۉلیش اوچون اوشبو امتحاننی تاپشیریشلری کېرهک اېدی. اما طالبان قَیتیب کېلگنیدن کېین حلی بیرارته قیز یاکه عیال بو امتحاننی تاپشیره آلمهدی.
2023-ییل 3-می کونی طالباننینگ ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی «اختصاصلیکنی تۉلدیریش امتحانی» فقط اېرککلردن آلینهدی، دېب اعلان قیلدی. شو ییلنینگ 18-جولاییده اېسه طالباننینگ ملي امتحانلر ادارهسی 1402-ییلگی (2023) کانکور امتحانیده فقط اۉغیل طلبگارلر قتنهشهدی، دېب بیلدیردی. شو طریقه، عیاللرگه بیلیم یورتیگه کیریش امتحانیده هم قتنهشیش منع قیلینیب قۉییلدی. بوندن آلدین، 2023-ییل 25-جنوریده، طالباننینگ عالي تحصیلات وزیرلیگی خصوصي بیلیم یورتلرگه قیز محصللرنی قبول قیلیشنی منع اېتدی. 2022-ییل 3-دسمبرده اېسه بو گروه قیزلر و عیاللرنینگ طبیات انستیتوتلریده اۉقیشینی تعقیقلهدی. مذکور انستیتوتلرده طلبهلر پرستارلیک، همشیره(نرس)لیک، آنستزیولوژی، استماتولژی و لابراتوار یۉنهلیشلریده تحصیل آلهیاتگن اېدیلر. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی معلوماتلریگه کۉره، منع جاري قیلینگن پیتده کمیده 36 مینگ کیشی قابلهلیک، شونینگدېک، 3 مینگ کیشی همشیره(نرس)لیک یۉنهلیشیده اۉقياتگن اېدی. اولردن هېچ بیری اۉقیشنی توگهتیش امکانیتیگه اېگه بۉلمهدی. حاضرگی وقتده افغانستانده عیاللر هېچ بیر ساحهده تعلیم آلالمهیپتیلر. شو بیلن بیرگه، طالبان چېکلاولری طفیلی سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده بیرارته هم قیز عمومي اۉرته و یوقاری مکتبنی توگهته آلمهدی. جاري اۉقوو ییلی یکونیگه کېلیب، افغانستان عیاللری تۉرت ییللیک تحصیل دوریدن محروم بۉلدیلر؛ یعنی بو مدت دوامیده اولر نه بیلیم یورتیگه قبول قیلیندیلر، نه اوندن بیتیریب چیقه آلدیلر. سۉنگّی بیر عصر دوامیده بو حالت عیاللر تعلیمیدهگی اوچینچی اوزیلیشدیر و اونینگ ایکّیتهسی بېواسطه طالبان تامانیدن یوزهگه کېلتیریلگن.
2عیاللرگه قرشی باشقه چېکلاولر
1-2 عیاللرنینگ منبع اېتیلگن آوازی
عیاللرگه چېکلاو قۉییلیشی اولرنینگ دولت و نادولت ادارهلری همده تعلیم نهادلریدن چیقریلیشی و استه-سېکین یۉق قیلینیشی بیلن چېگرهلنمهیدی. اولر جمعیت مقیاسیدهگی برچه فعالیتلردن هم چېتلشتیریلدیلر. طالبان کابلنی اېگهلهگن پیتده برچه کۉرستووچی و اېشیتتیرووچی عامهوي اخبارات واسطهلری موسیقینی و عیاللر اشتراکیدهگی دستورلرنی هوا موجلریگه اوزهتیشدن تيیلدیلر. ایکّی کوندن سۉنگ اېسه، خصوصي تلویزیونلر طلوع نیوز و آریانا نیوز اۉز ینگیلیکلر بۉلیمینی عیال باشلاوچیلر بیلن هوا تۉلقینلریگه چیقردیلر. آرهدن کۉپ اۉتمهی چېکلاو کوچهیدی. 2021-ییل نینگ نوامبر آییده طالباننینگ «امر به معروف» وزیرلیگی تصویري یېتکرمهلر اوچون ینگی کۉرسهتمه چیقردی. اونگه بناءً، عیاللرگه تلویزیون کۉرستوولریده اشتراک اېتیش و رۉل اۉینشی تعقیقلنگن. تصویري یېتکرمهدهگی عیال ژورنالیستلرگه هم «اسلامي حجاب»گه رعایه قیلیش توصیه اېتیلگن. شوندن سۉنگ افغان ژورنالیستلرینی حمایه قیلیش کمیتهسی اۉز گزارشیده، طالبان تامانیدن بلخ، تخار و جوزجان ولایتلریده عیاللر آوازینی و موسیقهنی هوا تۉلقینلریگه اوزهتیش منع قیلینگنینی اعلان قیلدی. طالبان موسیقینی «حرام»، عیال آوازینی اېسه «عورت» دېب بیلهدیلر. طالباننینگ 2024-ییل 31-جولایده اعلان قیلینگن «امر به معروف» قانونی نینگ 13-مادّهسیگه کۉره، عیاللر نینگ قرآن تلاوتی، نعتلر و قۉشیقلرنی بلند آوازده جماعت آلدیده اۉقیشی عورت حسابلنهدی. بو قانوننی شرحلب، طالباننینگ امر به معروف وزیری خالد حنفي عیاللرگه اذان ایتیش، تکبیر اۉقیش و قۉشیق کویلش جایز اېمسلیگینی هم ایتدی. 2024-ییلنینگ اکتوبریده اېسه اوشبو وزیرلیکنینگ اۉرینباسری محمدفقیرمحمدي «شریعت حکمیگه کۉره، عیاللر ضرورت بۉلمهسه آوازینی بلند قیلمسلیگی لازم» دېب بیانات بېردی. طالبان قانونی نینگ 13-مادّهسی نینگ 8-بندیده عیاللر اویدن تشقریده اۉز آوازینی «یشیریش»گه مجبور اېکنی یازیلگن. شونینگدېک، 22-مادّهده «عیال آوازینینگ اویدن تشقریگه چیقیشی» مخصوص منکر (کتّه گناه) صفتیده بېلگیلنگن. طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن بېری افغانستانده عیال صنعتچی و قۉشیقچیلرنینگ فعالیت قیلمهیپتی. اصلیده اېسه عیاللرنینگ کویلشی افغانستانده قدیمي تاریخگه اېگه. کابلنینگ خرابات کۉچهسیدن افغانستان عنعنوي موسیقهسینینگ مرکزیدن باشلب، هزارهجات قیشلاقلریدهگی عیاللر تامانیدن ایتیلهدیگن سنتی قۉشیقلریگچه بۉلگن جریانده عیال آوازی دایما مدني میراثنینگ بیر قِسمی بۉلیب کېلگن. 1950- ییلده مستعار «پروین» ناملی خدیجه بیرینچی عیال صفتیده کابل رادیوسیده قۉشیق کویلهگن. اوندن سۉنگ باشقه بیر قنچه عیاللر هم اۉزلرینینگ قۉشیقلرینی مذکور رادیو کېیینچهلیک افغانستان تلویزیونیده یازیب ینگرهتدیلر. 1992-ییلده مجاهدلر حکومتی یوزهگه کېلیشی بیلن افغانستانده عیال قۉشیقچیلرنینگ منع اېتیلدی. 2004- ییلگه قدر، جمهوریت تیزیمی تاسیس بۉلگندن اوچ ییل سۉنگ و افغانستانده دنیا جماعهچیلیگی حضوریده هم هیچ بیر عیال نینگ آوازی دولت تلویزیونی همده رادیوسیده ینگرهمهگن اېدی. بو ییلنینگ جنوری آییده دولت تلویزیونی مملکتنینگ تانیقلی قۉشیقچیلریدن سلما جهانیگه تېگیشلی عاشقانه قۉشیقنی نشر قیلیشدی. اۉشه زماننینگ عالی محکمهسی بونگه نسبتن آغیر عکسالعمل کۉرستدی. اۉشه پیتده قاضیالقضات اۉرین باسری بۉلیب ایشلهگن فضل احمد معنوی قۉشیق نشر اېتیش همده عیاللر اۉینینی نشر قیلیش اساسی قانوننی آیاق آستی قیلیش دېدی. جمهوریتنینگ ییگیرمه ییل دوریده عیاللر کۉزگه کۉرینرلی درجهده رواجلندی. بو مملکت نینگ تاریخیده بیرینچی بار، «زهره» هنری آرکستری یاش قیزلر اعضالیگیده ایجاد بۉلدی. اونی نگین خپلواک نامی عیال رهبرلیک قیلدی. او، افغانستان تاریخیده آرکسترنی رهبرلیک قیلگن بیرینچی عیال حسابلنهدی. طالبان حاکمیتگه قیتیشی بیلن مذکور آرکسترنینگ عضولری افغانستاننی ترک قیلدیلر و موسیقی ملی انستیتوتی باشقرویده بولگن بو هنری گروه هم بېکار قیلیندی.
2-2.حجاب؛ برقع و تۉرت دیوار آرهسیده یشرین
طالبلر عیاللرنینگ یوزی تیرهسینی بوتونلهی یاپیشنی “شرعی واجب حکم” و “لازم” دېب بیلهدی. بو گروهنینگ امر به معروف قانونیده، عیاللر و قیزلر تنهسی و یوزینی اېرککلردن یاشیریشده مکلف اېکنینی تاکیدلنهدی و قانونده خاتین – قیزلر اېرککلر تامانیگه قرهشی “حرام” دېب بیلدیریلگن. بیر حالتده اېسه، «مسلمان و صالح عیاللر»نینگ «کافر» و «فاسق» عیاللردن اۉزلرینی بېرکیتیشی واجب دېب حسابلنگن. مذکور گروهنینگ «امر به معروف» قانونیده، عیاللرنینگ تنهسی و یوزینی اېرککلردن بېرکیتیشی شرط اېکنی تأکیدلنگن و عیاللرنینگ اېرککلرگه قرهشی هم «حرام» دېب کۉرسهتیلگن. طالبلر 2022-ییل 7-ميده اعلان قیلگن «شرعي حجابنی توشونتیریش و اجرا اېتیش رېجهسی»ده اېنگ مقبول حجاب تورینی (بورقه) دېب اتشگن. بیراق، بو رېجهده عیاللرنینگ هېچ بیر ضرورتسیز اوییدن چیقمسلیگی حجابگه رعایه قیلیشنینگ اېنگ یخشی بېلگیسی صفتیده کۉرسهتیب اۉتیلگن. اۉتگن ییل دسامبر آییده بو گروه رهبری عیاللرنی کۉرینمس قیلیشگه عاید بېش بندلی فرمان چیقرگن. اونگه کۉره، آشخانه، قودوق یاکه عادتده عیاللر اۉتیرهدیگن جایلرگه قرهگن دېرَزه و توینوکلر قۉییش منع اېتیلگن. ینگی قوریلگن اویلرده اېسه قۉشنی اوی طرفیدهگی دېرَزهلر نینگ مقابلیده آدم بۉییچه بلند دېوار قوریلیشی شرط قیلیب بېلگیلنگن.
طالبان نهفقط جمعیت و اوی شرایطیده عیاللرنینگ حجاب تقیشینی مجبوري قیلگن، بلکه اونی بوزیشنی هم جنایت دېب بېلگیلهگن. اگر عیاللر اۉزلریگه مسوول بۉلگن اېرککلر نظارتیده حجابگه رعایه قیلمسه، اېرککلر نصیحت، جزالش و حتا قماق بیلن یوزلشهدیلر. طالبلر نینگ «شرعي حجابنی توشونتیریش و اجرا رېجهسی» گه کۉره، جزالر اوّلیگه اوچ کونلیک قماق بیلن باشلنهدی، کېینگی حاللرده اېسه بو گروهنینگ محکمهلری جزا تورینی و مدتی بېلگیلهیدی. سۉنگّی یوز ییل ایچیده عیاللر کيینیش مسألهسی افغانستاندهگی اېنگ بحثلی سیاسي موضوعلردن بیری بۉلیب کېلگن. 1928-ییلده لویه جرگهده ملکه ثریا طرزی، اماناللهخان قۉللب-قوّتلشی بیلن بیرینچی بۉلیب حجابنی یېچدی. اۉشه دورده کابلنینگ اساسي کۉچهلری، (سینماتیاتر) و باغلریده بورقه کيیب یوریش منع اېتیلگن اېدی. بو تعقیق قانوني حجتگه اساسلنمهگن بۉلسه-ده، اونگه رعایه قیلمهگنلر پول جریمهسی بیلن جزالنگن.
کېینچهلیک، حبیبالله کلکانی حاکمیتگه کېلگچ، عیاللر اوچون حجاب مجبوري اېتیب بېلگیلندی. سۉنگره، محمدداوودخان باش وزیرلیک دوریده مستقللیک بیرهمیده حجابنی یېچدی و اونینگ خاتینی هم مراسمده حجابسیز قتنهشدی. شو کوندن کېیین عیاللر و قیزلر حجابسیز کۉچهگه چیقه باشلشدی. 1992-ییلده مجاهدلر کابلنی اېگهلهگچ، ینه عیاللر اوچون حجاب مجبوري بۉلدی و بو چېکلاو مؤقت حکومت توزیلگونگه و جمهوریت شکللنگونچه دوام اېتدی.
3-2. عیاللر سفری
طالبان حاکمیتنی قۉلگه کیریتگن دستلبکی آیلریده عیاللرنینگ سفریگه چېکلاولر جاري قیلدی. 2021-ییل دسمابر آیی آخریده بو گروهنینگ امر به معروف وزیرلیگی هیداوچیلر آرهسیده خبرنامهلر ترقهتیب، اولرگه «حجابسیز» و «محرمسیز» عیاللرنی موترگه آلمهسلیکنی توصیه قیلدی. شونینگدېک، بو گروه عیاللرگه 45 مایلی (72،42 کیلومتر) مصافهدن اوزاققه سفرگه چیقیشده اېرکک محرم بیلن بیرگه بۉلیشنی بویوردی. 2022-ییل 27-فبروریده اېسه عیاللرنینگ محرمسیز روشده مملکت تشقریسیگه چیقیشی بوتونلهی منع اېتیب قۉییلدی. خودّی شو ییل نینگ 22-مارچیده، طالبان چېگرهوي پولیسینینگ کۉرستمهسی بیلن دولت هوا یۉللر شرکتی آریانا سیاحلیک شرکتلریگه خط یوباریب، محرمسیز عیاللرگه تکت ساتیلمسلیگینی بیلدیردی. بو چېکلاو ایچکی و خلق ارا پروازلرگه هم تطبیق اېتیلدی. سۉنگّی اوچ ییل دوامیده طالباننینگ محتسبلری هیداوچیلر تامانیدن بو بویروغگه عمل قیلینیشینی منتظم روشده نظارت قیلیب کېلماقده.
عیاللرنینگ موتر هَیدهشینی هم طالبان شریعتگه خلاف دېب بیلهدی. بو گروه حاکمیتی حاضرگچه افغانستان ایچیده عیاللرگه هیداوچیلیک گواهنامهسی ترقهتیشدن باش تارتیب کېلماقده. شو بیلن بیرگه، اولر چېت اېلده یشهیاتگن عیاللرنینگ هیداوچیلیک گواهنامهلرینی اوزهیتیرگن. اطلاعات روز کوندهلیگینینگ اوّلراق قۉلگه کیریتگن حجتلریگه کۉره، طالباننینگ کابلدهگی ترافیک باشقرمهسی عیاللرگه پول عوضیگه چېت اېلده فایدهلنیش اوچون هیداوچیلیک گواهنامهسی بېرگن. مذکور باشقرمه باشلیغی خیال محمد غاور جاري ییل می آییده شمشاد خصوصي تلویزیونیگه بېرگن مصاحبهسیده عیاللرنینگ موتر هَیدهشینی بالواسطه رد اېتدی. او کابلده عیاللرگه هَیدهشگه رخصت بېریش حقیده سوالگه جوابن شوندهی دېدی: “نېگه عیاللر موتر هَیدهشگه مجبور بۉلیشی کېرهک؟! عیالنینگ آتهسی، اوکهسی، اېری و اۉغلی بار. فرزند نیمه اوچون، اکه نیمه اوچون، آته نیمه اوچون و اېر نیمه اوچون؟ عیال نیمه اوچون مجبور بۉلیب اۉزی موتر هَیدهشی کېرهک؟”
۲-۴. منع بۉلگن یېرلر
عیاللر سفریگه چېکلاولر قۉییلگچ، اولر عامهوي جایلرگه باریشدن و هر قندهی جماعت خدمتلریدن فایدهلنیشدن هم محروم قیلیندی.
2021 – ییل 17- دسامبرده، طالبان «محرمسیز روشده اوی تشقریسیگه چیقیش، جملهدن کلینیک و شفاخانهلرگه باریش» نی گناه دېب اعلان قیلدی و غزنیدهگی طبیات مرکزلریگه محرمسیز عیاللرنی قبول قیلمسلیک بویروغینی بېردی. کسل عیالنی باشقه بیر عیال قرینداشی کوزهتیب باریشی هم «اخلاقسیز» و «شریعتسیز» دېب بیلدیریلدی. 2022-ییل 27-مارچده طالبان عیاللرنینگ باغلرگه باریشیگه چېکلاو قۉیدی. عیاللر مجبور بۉلیب، اېرککلردن علیحده، بېلگیلنگن کونلرده باغلرگه بارهدیگن بۉلدیلر. 2022-ییل 10- نوامبرده، عیاللرگه باغلر، سپورت جایلری و حمّاملر منع قیلیب قۉییلدی. شوندن سۉنگ، طالبان عیاللرنینگ دَم آلیش مسکنلریگه، جملهدن بامياندهگی بند امیر و هراتدهگی بند آب پاشدانگه باریشینی هم من اېتدی. جاري ییل جنوری آیی آخریده عیاللرنینگ دولت ادارهلریگه مراجعت قیلیشی طالبان بېلگیلهگن حجابنی کيیش و شرعی محرمگه اېگه بۉلیش شرطیگه باغلندی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ گزارشیگه کۉره، طالبان جاري ییل باشیدن بېری افغانستاننینگ تورلی منطقهلریده سوداگرلرگه «محرمسیز عیاللرنی دوکانلرگه کیریتمسلیک»نی توصیه قیلماقده. شونینگدېک، اولردن شهر و بازار اطرافیده یورهیاتگن بوندهی عیاللر حقیده محتسبلرگه خبر بېریش هم طلب قیلینگن. طالباننینگ محتسبلری مملکتنینگ تورلی نقطهلریده رستورانت اېگهلری و ایشچیلریگه محرمسیز عیاللرنی رستورانتلرگه کیریتمسلیک و عیاللر بیلن اېرککلرنینگ ارهلش اۉتیریشیگه یۉل قۉیمسلیک حقیده بویروق بېرگن. جاري ییل مارچ آیی باشیده عیاللرگه مسجدلرگه کیریش همده تراویح و جمعه نمازلریده اشتراک اېتیش هم منع قیلیب قۉییلدی.
طالبان عیاللرنینگ بیرگهلیکدهگی یوریشلرینی بعضی ولایتلرده، جملهدن مملکتنینگ شِمالشرقیدهگی تخار ولایتیده، تعقیقلهدی. اوشبو چېکلاو 2023-ییل 20-اپریلده طالباننینگ حج و اوقاف باشقرمهسی تامانیدن رسمي طرزده اعلان قیلیندی. شو ییلنینگ 25-جونده طالباننینگ امر به معروف وزیرلیگی عیاللرگه خدمت کۉرسهتهدیگن گۉزللیک سالونلرنی بیر آی دوامیده یاپیش بویروقینی چیقردی. افغانستان سودا و صناعت اتاقینینگ معلوماتلریگه کۉره، اۉشه پیتده مملکت بۉیلب 15 مینگدن آرتیق عیاللرگه خدمت قیلووچی گۉزللیک سالونلری فعالیت یوریتگن و اولرده کمیده 60 مینگ عیال ایشلهگن. طالبان بو بویروقنی بعضی ولایتلرده زۉروانلیک بیلن عملگه آشیرگن، حتا اویمه-اوی قیدیروولر اۉتکزیب، گۉزللیک سالونلری بویوملرینی مصادره قیلیش و یۉق قیلیشگه کیریشگن.
۳.عکسالعمللر: کۉچه ناراضیلیگیدن خلق ارا محکمهگچه
2021-ییل 17-اگستده، طالباننینگ قَیتیب کېلیشیدن ایکّی کون اۉتیب، بیر گروه عیاللر کۉچهلرگه چیقیب، اۉز حقوقلرینینگ حرمت قیلینیشینی و کفالتلهنیشینی طلب قیلدیلر. اولر کابل شهرینینگ تورلی جایلریده، جملهدن ارگ قرشیسیده ییغیلیشیب، شوندهی اعلان قیلیشدی: «هېچ بیر شخص، تیزیم یاکه انقلاب عیاللرنی اعتبارسیز قالدیره آلمهیدی.» شوندن سۉنگ، بو ناراضیلیک نمایشلری پایتختنینگ باشقه حدودلری و باشقه ییریک شهرلر بۉیلب ترقهلدی. 1-سپتامبرده هراتده عیاللرنینگ اېنگ کتّه ناراضیلیک ییغیلیشی بۉلیب اۉتدی. شو ییغیلیشدن ایکّی کون اۉتیب (3-سپتمبرده) طالبان ارگ قرشیسیدهگی عیاللر ناراضیلیگینی زۉروانلیک بیلن باستیردی. 7-سپتامبرده، اولر هراتدهگی ناراضی عیاللرنی اۉققه توتدی. اوشبو آتیشمهده اوچ کیشی هلاک بۉلدی و یېتّی کیشی جراحتلندی. بیر کون اۉتیب (8-سپتمبرده)، نمایشلر بۉییچه چېکلاو جاري قیلیندی. طالبان ایچکی ایشلر وزیرلیگی خبرنامه چیقریب، ناراضیلرنی قانونبوزر و جماعت ترتیبینی بوزووچی دېب اتهدی و شوندهی دېدی. هر قندهی ییغیلیشدن 24 ساعت آلدین خوفسیزلیک بۉلیملریگه خبر بېریلیشی شرط. خبرنامهده ناراضیلر، شونینگدېک، نمایش شعارلرینی هم بو گروه بیلن مصلحتلشگن حالده تیارلشگه مجبور قیلینگن.
طالباننینگ زۉروانلیگیگه قرهمهی، عیاللر شو کوننینگ اۉزیده «آزادلیک! آزادلیک!» شعاری بیلن پایتخت کۉچهلریگه قَیتیب چیقدیلر و شهرنینگ بیر نېچته نقطهلریده ناراضیلیک ییغیلیشلرینی اۉتکزدیلر. بیراق، اولرنینگ نمایشلری طالبان تامانیدن باستیریلدی. بو گروهنینگ کوچلری عیاللرنی، مدنی فعالیتیده اشتراک اېتگنلرنی و نمایشلرنی یاریتیشگه چیققن ژورنالیستلرنی عامهوي حبسگه آلیشگه کېنگ کۉلمده حرکت قیلیشدی. شو کوننینگ اۉزیده اطلاعات روز کوندهلیگینینگ بېش ژورنالیستی هم حبسگه آلینیب، قییناققه سالیندی. کېینگی کونلر و هفتهلرده طالبان ناراضیلیکلرنی ینه-ده زۉروانلیک بیلن باستیردی؛ حبسگه آلیشلر سانی آشدی، عیاللرگه نسبتاً آتیشمه، کلتکلش و قییناقلر سانی کۉپهیدی. بعضی ناراضیلر سۉزلریگه کۉره، گروه جنگچیلری ییغیلیشلرده شلاق و تیاق بیلن اولر نینگ کۉکرهک و سانلریگه اوریب، بو نینگ بېلگیلرینی و ایزلرینی دنیاگه کۉرستمسلیک گه حرکت قیلگن. 2021- ییل 10 اکتبرده اعتراضچیلر عیاللر «نان، ایش و آزادلیک» شعاری بیلن قیتهدن پایتخت جادهلریگه چیقدیلر. بوندن سۉنگ، مذکور شعار اعتراضچی عیاللرنینگ اصلی شعاریگه ایلندی.
طالبان و دنیا جماعهچیلیگینینگ عیاللر وضعیتیگه بېفرقلیگی سبب، 2021-ییل 28-دسامبرده عیاللر اېشیتماوچیلر اوچون مۉلجللنگن ایما-اشاره تیلیدن فایدهلنگن. شو اصول آرقهلی ناراضیلر دنیا جماعهچیلیگیگه اۉز طلبلرینی اېشیتیشلرینی سۉرهشدی. عیاللرگه سفرگه چیقیش تعقیق قۉییلگچ، 2022-ییل 1-جنوریده کابلده بیر عیال اېرکک کییمیده کۉچهلرگه چیقیب ناراضیلیک بیلدیردی. او اۉزینینگ آلیب یورگن پلاکاردیده شوندهی یازگن اېدی. «مېنگه محرم یۉق. مېن عیالمن…!» شوندن سۉنگ، باشقه عیاللر هم شو کییمده تعلیم مؤسسهلری، سپورت مرکزلری، بازارلر و اولرگه من اېتیلگن باشقه جایلرده قتنهشیشگه کیریشدیلر. شو بیلن بیر وقتده طالبان عیاللرنینگ ناراضیلیک نمایشلرینی ینه-ده باستیریشنی کوچهیتیردی. وقت اۉتیشی بیلن، عیاللر ناراضیلیکلری کۉچهلردن اویلر و یاپیق جایلرگه کۉچدی. بویوک بریتانیاده جایلشگن، غیر انتفاعی علمي-تدقیقات تشکیلاتی “افغان ویتنس” خبریگه کۉره، 2022-ییل آخریگچه کۉچهلردهگی عیاللر نمایشلری 51 فایزگه کمهیگن اېدی. 2024-ییلده اېسه عیاللر ناراضیلیکلری نینگ 94 فایزی یاپیق حدودلرده اۉتکزیلگن. طالبان عیاللرگه باسیمنی کوچهیتیرگن و کۉپلب حاللرده اولرنی اویلریدن حبسگه آلیب، قماققه تشلهگن. شونگه قرهمهی، عیاللرنینگ طالبان آلدیدهگی ناراضیلیکلری سۉنگّی اوچ یریم ییل دوامیده بو گروهنی چقیرگن یگانه حرکت بۉلیب قالماقده.
2022-ییل باشلریدن باشلب، ناراضیلیک بیلدیرهیاتگن عیاللر طالباننینگ عیاللرگه مناسبتی «جنسي آپارتاید» اېکنلیگینی اعلان قیلیشدی. اولر بو حالتنی جنایت دېب اعلان قیلیش و رسمي تن آلیشنی طلب قیلدیلر. 2022-ییل 2-فبروریده، انسان حقوقلری بۉییچه سابق کمیسیون باشلیغی شهرزاد اکبر اروپا پارلمانیده، طالباننینگ عیاللرگه قۉیگن چېکلاولری جنسي آپارتایددیر و دولتلر بونی برطرف اېتمهگونچه، طالباننی رسمي تَن آلمهسلیکلری لازم دېب تیلگه آلگن اېدی. شوندن سۉنگ، 2022-ییل 12-سپتامبرده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقوقلری کېنگشیدهگی رسمي ییغیلیشده افغانستان وکیلی نصیر اندیشه طالبان افغانستانده جدّي جنسي آپارتایدنی عملگه آشیرگنینی تأکیدلهدی. 2022-ییل 23-نوامبرده، اروپا اتفاقی پارلمانی بیر قرارده طالباننینگ عیاللرگه نسبتاً چارهلرینی جنسي آپارتاید دېب اتهدی. شوندن ایکّی آی اۉتیب (2023-ییل 23-جنوریده)، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی عمومی ییغینینینگ 77- رهبری چابا کروشی شوندهی، طالباننینگ عیاللرگه چېکلاو قۉللشی بیلن افغانستانده جنسي آپارتاید یوزهگه کېلدی دېب ایتدی. کېین، 2023- ییل مارچده، افغانستان و اېراننینگ عیاللر حقوقلری فعالچیلری، حقوقشناسلر و دنیا بۉیلب عیال یېتکچیلر «جنسي آپارتایدگه یۉق» کمپاینینی باشلهدیلر. اولر طالبان و اېران حکومتینی جنسي آپارتاید رېجیملری دېب اتب، 5-اکتوبرده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیگه اعضا دولتلریگه انسانیتگه قرشی جنایتلر قانونی لایحهسیگه جنسي آپارتایدنی هم کیریتیشنی سۉرهب نامه یوباریشدی. 2023-ییل 11-سپتامبرده، انسان حقوقلری بۉییچه تشکیلات طالباننینگ عیاللرگه نسبتاً حرکتلرینی انسانیتگه قرشی جنایت دېب اعلان قیلدی. شو آینینگ 22-سپتامبریده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی «جنسي آپارتایدگه قرشی کورهش» ناملی ییغیلیش اۉتکزیب، افغانستان عیاللری و قیزلرینینگ حالتینی بحث قیلدی. 2024-ییل 21-فبروریده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی متخصصلری بیرگهلیکدهگی بیاناتیده افغانستان عیاللری حالتینی تأکیدلب، جنسي آپارتایدنی انسانیتگه قرشی جنایت صفتیده رسمي تَن آلیشنی طلب قیلدیلر. 2024-ییل 22-مارچده، اروپا اتفاقی پارلمانی افغانستاندهگی جنسي آپارتایدنی قارهلهدی. شو ییلنینگ 18-جونیده، خلق ارا عفو تشکیلاتی هم جنسي آپارتایدنی رسمي تَن آلیشنی طلب قیلدی. 2025-ییل 3-مارچده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقوقلری عالي کمیساری ولکر ترک، افغانستاندهگی عیاللر جنسي آپارتاید آستیده یشهماقدهلر دېب ایتدی. حاضرچه جنسي آپارتاید جنایت صفتیده تن آلینمهگن، اما 1998-ییل رُم اساسنامهسی، یعنی خلق ارا کیفری محکمه، آپارتاید «انسانیتگه قرشی باشقه جنایتلر بیلن اۉخشش خصوصیتدهگی غیرِ انساني حرکتلر» دېب تعریفلنگن. اوشبو اساسنامهده حاضرچه آپارتاید فقط عرق اساسیدهگی آپارتایدنی نظرده توتهدی.
اېنگ سۉنگّی و اېنگ مهم چارهده، خلق ارا کیفری محکمه طالبان یېتکچیسی و اوشبو گروهنینگ عالي محکمه رئیسی عبدالحکیم حقّانينی حبسگه آلیش بویروغینی 2025-ییل 8-جولایده چیقردی. محکمه بیاناتیده، «هبتالله آخوندزاده و عبدالحکیم حقّاني عیاللرگه و قیزلرگه نسبتاً جنسي زۉروانلیکنی بویروق بېریش، اوندهش یاکه رغبتلنتیریش آرقهلی انسانیتگه قرشی جنایت صادر اېتگنلیکلریگه دایر عاقلانه دلیللر موجود.» دېیب بیلدیرگن اېدی. خلق ارا کیفری محکمه بو قرارنی افغانستاندهگی عیال و قیزلرنینگ حقوقلرینی حمایه قیلیشنینگ تصدیغی دېب بهالهدی. اوشبو چاره طالباننینگ عیاللرگه قرشی سیاستیگه خلق ارا محکمه تامانیدن بېریلگن بیرینچی جدّي عکسالعمل دیر و جنسي جرمانگاری رسمي جنایت صفتیده تن آلگن بیرینچی حالتدیر. شونینگدېک، بو طالباننینگ یوقاری مرتبهلی یېتکچیلری بیرینچی مرته جنسي زۉروانلیک اوچون صلاحیتلی قضایی بیر نهاد تامانیدن عدلی و قضایی تعقیب آستیگه آلینهدی. اولرنینگ حبَسگه آلینیشی عیاللرگه نسبتاً حقوق بوزیلیشلرینی ینه-ده اۉرگنیش، نتیجهده جنسي آپارتایدنی جنایت صفتیده تن آلیش و رسمي تصدیقلش امکانیتلرینی یرهتیشی ممکن.
۴. طالبلرنینگ عیاللرگه قرشی چارهلرینینگ ایزی
افغانستانده، طالبان حکومتینینگ عیاللرگه نسبتی اېنگ قتّيق و تندرو رېجیملردن بیری بۉلگن. اوشبو گروه اۉزینینگ ایکّی حکمرانلیک دوریده هم عیاللرگه هېچ قندهی رۉل اجرهتمهگن. حاضرگی کونده افغانستان طالبان حکمرانلیگی آستیده یگانه مملکت بۉلیب، عیاللر اساسي حقوقلریدن، جملهدن اۉقیش، ایش، سَیر و سیاحت، جماعت خدمتلری و مدنی اېرکینلیکلریدن محروملر. طالبان عیاللرگه چېکلاولر قۉللشده ایکّیته اساسي سببنی کېلتیرهدی. اسلام شریعتی و افغان مدنیتی. اما بریتانيالیک یازووچی پیتر مارسدن «طالبان اوروش، دین و افغانستاندهگی ینگی تیزیم» کتابیده شوندهی دېیدی. طالبان نینگ خطی-حرکتلری دیوبند مدرسهلری تعلیماتی و «پشتون والی قانونی»دن الهاملنگن. طالبان یېتکچیلری کۉپینچه پاکستاننینگ دېوبند مدرسهلری، جملهدن «اکوره ختک» و «دارالعلوم حقانیه» بیتیرووچیلری حسابلنهدی. جهاد اېلېمېنتینی اۉرگهتیشی سببلی، اوشبو مکتبلر افغانستاندهگی جهادچی گروهلر، جملهدن طالبان اوچون مهم بازهگه ایلنگن. طالبان خطی-حرکتلریدهگی «پشتون والی» عاملی حقیده مارسدن شوندهی توشونتیرهدی: «پشتون والی؛ پشتون حدودلریدهگی حیات قانونیدیر… بو قانون، حتا مسلمانلر آرهسیده هم، قان تۉکیب قصاص آلیشنی کېنگ ترقهتگن.» اونینگ یازیشیچه، پشتون والی قانونی و اسلام قانونی اۉرتهسیده تاریخ دوامیده فرق بۉلگن، لېکن طالباننینگ پشتون جمعیتیدهگی اجتماعي بازهسی سببلی، اولرنینگ اعتقادلرینینگ کتّه قِسمی پشتون والی قانونیگه اساسلنگن. “مثلاً، شریعت قانونیگه کۉره، نکاحلی عیالنینگ زنا قیلگنینی اثباتلش اوچون تۉرتته عدالتلی گواه کېرهک، حالبوکه پشتون والی بونی اثباتلش اوچون فقطگینه میش-میش یېترلی، چونکه بو قانونگه کۉره، عایلهوي آبرو اخلاقي و آدابي حالتدن مهمراق.» شونینگدېک، اونینگ یازیشیچه، پشتون والی قانونی شوندهی بېلگیلهیدی. «عیاللر پردهده بۉلیشی و تشقریدن حمایهلنیشی کېرهک.» وحید مژده «افغانستان و طالباننینگ بېش ییللیک حکمرانلیگی» کتابیده طالباننینگ خطی-حرکتلرینی پاکستان دیني مکتبلریدهگی تعلیماتلر تأثیریده دېب بهالهیدی. طالباننینگ بیرینچی حکمرانلیک دوریده او طالبان تشقی ایشلر وزیرلیگی خادیمی بۉلگن و اونینگ کتابی اېسه اوشبو دوردهگی شخصن کۉرگنلری و توشونچهلری اساسیده یازیلگن. مژده، طالباننینگ اساسي معماسی بو گروه یېتکچیلری نینگ «مدنی» و «شهرلیک» تیزیمیگه بېگانه بۉلیشیدیر دیب ایتگن. مژده، طالبان حاکمیتنی قۉلگه آلگچ، پاکستاندهگی مکتبلرده اۉرگنگن و کۉرگن نرسهلرینی کابل شهریده تطبیق اېتیشگه اولگوردی دېب قۉشیمه قیلدی. «اولر اېگهلهگن شهرده، کېلیشیدن آلدینگی کونگه قدَر، عیاللر ایشلش و اۉقیش حقوقیگه اېگه اېدی. نه موسیقی منع اېتیلگن، نه غربانه کییم کيیش.» «شهر الکتری اوزیلیب قالگن اېدی؛ عکس حالده هېچ کیم تلویزیون تماشا قیلیشگه تۉسقینلیک قیلمس اېدی.» طالبان حاکمیتنی قۉلگه آلگچ، قتّيق چېکلاولر جاري اېتدی. کتابگه کۉره، طالبان کۉپینچه «اېرکک محیطی» بیلن تربیهلنگن مکتبلرده اۉسگن. اولر «آنه و عایلهوي محیطده بۉلیشی کېرهک بۉلگن حسي یومشاقلیکدن» محروم بۉلگن و اولرنینگ دنیاقرهشیده انسانلر «بیر خیل» حسابلنهدی. «اولرنینگ محیطیده عیالنینگ کیریش حقوقی یۉق اېدی. تعلیم آلگن و شهرلیک عیال خوفلی حسابلنردی.» طالباننینگ عیاللرگه چېکلاو قۉییش سببلری شو نقطهی نظردن کېلیب چیقهدی. مثلاً، اولرنینگ عالي تحصیلات وزیرلیگی سرپرستی عیاللرنینگ قیشلاق خۉجهلیگی، وترنر، بنا مهندسلیگی، جیولوژی و کانچیلیک ساحهلریده اۉقیشینی افغان مدنیتیگه ماس کېلمسلیگی بیلن ایضاحلهگن. او «اوشبو ساحهلر افغان عیاللری قدر- قیمتیگه ماس اېمس.» دېب ایتگن. بیراق، عیاللر اۉقیشنی منع اېتیشنینگ اساسي سببی، عموماً آلگنده، تعلیم شرطلری و مضمونینینگ شریعتگه ضد اېکنلیگی صفتیده کۉرسهتیلهدی.
