واجد روحانی – هرات
صدای گریه از یک کلبهی فقیرانه در منطقهی «تانک مولوی» هرات که تنها نانآورشان را در حادثهای از دست داده، برای چندمین روز است که خاموش نشده است. ادعا میشود مرزبانان ایرانی پناهجویان افغان را پس از شکنجه به رودخانه انداختهاند. عبدالباری، 19 سال سن داشت و برای یافتن کار دل به دریا زد و تن به سفر قاچاقی داد، اما بیخبر از اینکه برگشتی در کار نیست و از این سفر به عزیزانش یک جسد و به مادرش یک دنیا غم میرسد.
عبدالباری فزرند بزرگ و تنها نانآور خانوادهاش بود. نزدیکان او به اطلاعات روزمیگوید مادر او از این رویداد شوک بزرگی دیده است.
بیبی حورا، مادر عبدالباری از زمان مطلعشدن مرگ پسرش متواتر اشک میریزد و در فراق جگرگوشهاش که با فقر کلان کرده بود، میسوزد. بیبی حورا که حالا قادر به سخنگفتن بهگونهی عادی نیست، تنها میگوید: «بچه من برای کار به ایران رفته بود و ایرانیها او را کشتند. عبدالباری را خیلی لت کردند. کاش به ایران نمیرفت. آنها خیلی بیرحم هستند.»
شیوع ویروس کرونا در هرات شدید است و تأثیرات منفی قیود روزگردی و فقر دو دلیل عمدهی سفر بیبازگشت عبدالباری به ایران دانسته میشود. خانواده عبدالباری میگوید پیش از کرونا و قیود روزگردی در هرات عبدالباری چرخدستی داشت که در آن «پفک نمکی» میفروخت. اما از روزی که کرونا و محدودیت گشتوگذار چرخ این گاری را متوقف کرد، عبدالباری از روی ناگزیری قصد سفر به ایران را کرد تا بتواند خرج خانوادهاش را تأمین کند.
بیبی گل، عمه عبدالباری به روزنامه اطلاعات روز میگوید که چندین شبانه روز نانی برای خوردن در خانهشان وجود نداشته و به همین خاطر برادرزادهاش با چهار تن از دوستانش تصمیم گرفتند که برای کار به ایران بروند: «دوستان عبدالباری روز شنبه برای ما زنگ زدند که بیایید به کشک رباط سنگی که برای ما مشکل پیش آمده. برادرم رفت و جسد عبدالباری را آورد.»
به گفتهی او مرزبانان ایرانی برادرزادهاش را زیاد لتوکوب کردهاند و قسمتهای از بدناش نیز کبود شده و حتا جسد تا هنگامی که دفن کردهاند، خونریزی داشته است.
بستگان عبدالباری از حکومت افغانستان میخواهند که بهگونهی جدی این رویداد را بررسی و عدالت را تامین کند. از غرق شدن عبدالباری در رودخانه هریرود حدود چند روز گذشته و خانوادهی بهشدت نیازمند او هنوز هیچ کمکی دریافت نکرده است.
روایت همسفران نجاتیافتهی عبدالباری
همسفران عبدالباری روایت غمانگیزی از این سفر دارند. آنان میگویند که پس از ورود به خاک ایران از «دهانه ذوالفقار» ولایت هرات، مرزبانان ایرانی آنان را دستگیر کردند و پس از لتوکوب شدید، آنان را به نوار مرز منتقل کرده و با زور سلاح مجبور کردند خودشان را به رودخانه هریرود بیندازند.
حمیدالله، از همراهان عبدالباری و از گواهان این رویداد به روزنامه اطلاعات روز میگوید که مرزبانان ایرانی با تهدید شلیک اسلحه آنان را وادار کردند که خود را به رودخانه بیندازند: «مرزبان ایرانی برای من گفتند برای چه ایران آمدم؟ گفتم به علت گرسنگی. گفتند گرسنگی را به ما نشان میدهند. ما را آورد لب دریا و چند تا شلیک کرد، تا ما بترسیم و خود را به آب بیندازیم. خیلی زاری کردیم که ما را مجبور نکنند که به آب بیندازیم، اما قبول نکردند. تنها هفت یا هشت نفر از آب زنده بیرون شدیم.»
کرزی، یک دیگر از شاهدان عینی این رویداد به روزنامه اطلاعات روز میگوید که مرزبانان ایرانی از تقلای مهاجران گیرمانده برای تجات، خوشحال بودند و میخندیدند: «مرزبانان ایرانی مسلمان نبودند و اگر مسلمان میبودند، دست به این جنایت نمیزدند. ما در آب غرق میشدیم و آنها بر ما میخندیدند.»
شاهدان عینی مدعیاند که بیش از 50 تن از شهروندان افغان بهگونهی قاچاقی وارد ایران شده بودند. روز جمعه پس از پرتابشدن در رودخانه هریرود، 23 تن مفقود یا کشته شدهاند. اجساد پنج تن از غرقشدگان در آب، روز شنبه به شفاخانه حوزوی هرات منتقل شد.
بدرفتاری مرزبانان ایرانی با افغانهای که بهصورت غیرقانونی راه قاچاق از مرزهای ایران را در پیش میگیرند، چیز تازهای نیست. قبلا نیز شکنجه، بدرفتاری و حتا شلیک مستقیم مرزبانان ایرانی به مهاجران افغان گزارش شدهاند.
اعتراض فعالان مدنی
فعالان مدنی در هرات مرزبانان ایرانی را به نقض حقوقبشر و جنایت بشری متهم میکنند. روز سهشنبه، هفته جاری شماری از فعالان مدنی و باشندگان هرات در مقابل ساختمان اداره محلی هرات در واکنش به ادعاهای مبنی بر غرقکردن پناهجویان افغانی در رودخانه هریرود دست به تجمع اعتراضی زدهاند.
سید اشرف سادات، فعال مدنی به روزنامه اطلاعات روز میگوید: «بارها مرزبانان و نیروهای ایرانی دست به جنایت در مقابل مهاجرین افغان زدهاند و باید جلو شلیک و کشتن مهاجرین افغان توسط مرزبانان ایرانی گرفته شود.»
این معترضان از حکومت افغانستان خواستهاند که در مقابل این اقدام ایران سکوت نکند و ایران نیز به خانوادههای قربانیان غرامت بپردازد.
سید عبدالوحید قتالی، والی هرات میگوید که یک تیم چگونگی غرقشدن شهروندان کشور در رودخانه هریرود را بررسی میکند: «یک تیم فوقالعاده در ولایت هرات در حال کار است و این تیم تا حالا دو گزارش به مقام ریاستجمهوری داده و بهزودی سندها تکمیل میشود و حکومت افغانستان در واکنش به این رویداد ابراز نظر خواهد کرد.»
واکنشها؛ «جنایت نا بخشودنی»
محمدحنیف اتمر، سرپرست وزارت خارجه کشور در تازهترین واکنش به این رویداد در حساب تویتر واکنش تندی نشان داده و آن را جنایت نابخشودنی خوانده است: «ظلم و وحشتی که باعث شکنجه و شهادت مردم مظلوم ما در مرز افغانستان و ایران شده، خاطر ملت ما را بهشدت اندوهگین کرده است. این غم، غم مشترک ماست. به هموطنان خویش اطمینان میدهیم که تا رسیدن به حق و عدالت این جنایت نابخشودنی را با تمام امکانات دیپلماسی کشور پیگیری خواهیم کرد.»
بهدنبال نشر گزارشها مبنی بر شکنجه و غرقکردن شهروندان افغانستان توسط مرزبانان ایرانی در امتداد دریای هریرود، دولت ایران این موضوع را تکذیب کرده است. ادارهی مرزبانی ایران گفته که با بررسی ویدیوهای منتشرشده، به این نتیجه رسیده که این رویداد در مرز مشترک افغانستان و ایران صورت نگرفته است.
افغانستان و ایران برای بررسی این رویداد یک هیأت مشترک تشکیل دادهاند. وزارت خارجه کشور گفته است که تحقیقات در مورد ادعای شکنجه و غرقشدن شهروندان افغانستان توسط مرزبانان ایران، ادامه دارد و یک سلسله پیشرفت نیز در این تحقیقات صورت گرفته است.
این رویداد با واکنشهای زیادی مواجه شده است. طالبان در واکنش به این رویداد گفته است که این کار «قساوت» است و ایران باید با پناهجویان افغان «رفتار درست» و براساس «اصول همسایگی» داشته باشد. طالبان روز یکشنبه با انتشار بیانیهای گفته است که ایران با مهاجران افغان «براساس ترحم، اخوت اسلامی و اصول همسایگی» برخورد کند.
الیس ویلز، معاون وزارت خارجهی امریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی شکنجه و غرقشدن شهروندان افغانستان توسط مرزبانان ایران را «وحشتناک» خوانده و خواستار تحقیقات در این زمینه شده است. همچنان کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان شکنجه و غرقکردن شماری از شهروندان این کشور در مرز با ایران را نقض آشکار اصول و ارزشهای حقوق بشری خوانده و خواهان تحقیق همهجانبهی این موضوع شده است.
