الجزیره – روچی کمار
مترجم: جلیل پژواک
یک هفته پس از حملهی ایالات متحده به افغانستان و سرنگونی رژیم طالبان در نوامبر 2001، هواپیمای حامل هیأت کوچکی از دیپلماتهای هندی در پایگاه هوایی بگرام در شمال کابل به زمین نشست.
فرود این هواپیما، بازگشت دهلی نو به صحنهی افغانستان، پنج سال پس از آنکه دیپلماتهای هندی در پی به قدرترسیدن طالبان در کابل در 26 سپتامبر 1996، مجبور به فرار از این کشور شدند، بود.
پس از حملات تروریستی مرگبار بر خاک ایالات متحده در سپتامبر 2001، نیروهای اتحاد شمال افغانستان که از کمک و حمایت نیروهای ناتو به رهبری ایالات متحده برخوردار بودند، طالبان را شکست دادند.
«گواتم موکوپادیا»، سفیر پیشین هند در افغانستان که بخشی از نخستین هیأت دیپلماتیک هندی بود که در سال 2001 وارد کابل شدند، آنروزها را به خاطر دارد: «وقتی ما به افغانستان بازگشتیم، هند تصورات گوناگونی داشت.»
سفر یکروزهی این هیأت از نخستین مأموریتهای دیپلماتیک بود که برای بازگشایی سفارت خود وارد پایتخت افغانستان شده بود و این اهمیت استراتژیک افغانستان را برای هند نشان میداد.
برقراری رابطه محکم
از سال 2001 تا کنون هند با حکومتهایی که در افغانستان یکی پی دیگر روی کار آمدهاند، رابطهی محکمی برقرار کرده و برای توسعه و ساخت زیربناهای این کشور جنگزده سرمایهگذاریهای زیادی را انجام داده است. هند از سال 2001 تا کنون نزدیک به دو میلیارد دالر به افغانستان کمک کرده است و این بزرگترین مبلغی است که دهلی نو تا کنون برای کشوری کمک کرده است.
موکوپادیا که اکنون همکار ارشد «مرکز تحقیقات سیاست» است، میگوید: «ما برای اتحاد شمال و حامیان آن یک متحد بودیم. اما در مورد بیشتر مردم عادی که با حزب دموکراتیک خلق افغانستان مخالف بودند، ما باید بیاعتمادی را که ناشی از حمایت ما در گذشته از این حزب بود، از میان برمیداشتیم.»
حزب دموکراتیک خلق افغانستان طرفدار اتحاد جماهیر شوروی بود. در دسامبر سال 1979 و تحت حاکمیت همین حزب بود که شوروی به افغانستان حمله کرد. ایالات متحده در جنگ داخلی افغانستان مداخله کرد و با ارائه اسلحه و مهمات به مجاهدین که علیه اشغال شوروی میجنگیدند، کمک کرد.
موکوپادیا میگوید که دهلی نو از 2001 به بعد با حمایت از نیروهای ضدطالبان، راهاندازی ابتکارات بشردوستانه و ارائه بورسهای تحصیلی و البته به لطف محبوبیت فرهنگ مردم هند بهویژه بالیوود در نزد مردم افغانستان، توانست بخش عمدهی بیاعتمادیهای گذشته را برطرف کند.
بازگشت طالبان؟
نزدیک به 20 سال از ورود نخستین هیأت دیپلماتیک هند به کابل گذشته و اکنون دهلی نو با چالشهای دیپلماتیک روزافزون در افغانستان روبهرو است؛ طالبان، گروهی که هند از آن متنفر و رویگردان بوده است، اکنون به نظر در حال بازگشت به دهلیز قدرت کابل میرسد.
هند بهرغم سرمایهگذاریهای قابلتوجه و منافع بسیار در افغانستان، عمدتا از مذاکرات صلح بین ایالات متحده و گروه مسلح طالبان که تقریبا دو سال پیش آغاز و در 29 فبروری سال جاری منجر به امضای توافق بین امریکا و طالبان شد، خارج مانده است. اکنون که خروج ایالات متحده از افغانستان کلید خورده و مذاکرات بینالافغانی آغاز میشود، هند باید جایگاه خود را در جئوپلیتیک پسا صلح منطقه پیدا کند.
کسانی که از نزدیک بر تحولات نظارت میکنند، بهشدت دربارهی آینده هند در افغانستان نگرانند. «کبیر تانجا»، تحلیلگر امنیتی و همکار «بنیاد پژوهشی آبزرور» میگوید: «دهلی نو از نظام دموکراتیک افغانستان و ریاستجمهوری اشرف غنی حمایت کرده است. اما دهلی نو با اینکه در رویدادی چون گفتوگوها با طالبان بهعنوان بازیگر از آن انتظار میرفت، متأسفانه نتوانسته طی این سالها ظرفیت خود را در افغانستان در حدی برساند که نظرش به اندازهای قوی باشد که بتواند بهعنوان یک بازیگر منطقهای افغانستان را بهلحاظ سیاسی کمک کند.»
هند که برخلاف سایر همسایهها در صورت بازگشت طالبان به کابل چیزهای زیادی را برای از دستدادن دارد، بر مذاکرات صلح افغانستان نظارت داشته است، در گفتوگوی مسکو شرکت کرد و حتا برای حضور در مراسم امضای توافقنامه ایالات متحده طالبان در پایتخت قطر، دعوت شد.
موکوپادیا با اشاره به اینکه اگر طالبان و رهبری افغانستان باهم بنشینند و مذاکره کنند، هند قطعا از چنین گفتوگوهایی پشتیبانی خواهد کرد، میگوید: «میتوان درباره اینکه آیا هند توانسته است سرمایهی سیاسی خود را به دارایی و ارزش استراتژیک در افغانستان تبدیل کند یا خیر، بحث کرد اما به نظر من، ما عمدا کاردهای استراتژیک خود را در افغانستان بازی نکردهایم. ما قادر به انجام این کار هستیم.»
حکمتالله اعظمی، معاون «مرکز مطالعات صلح و منازعه» در کابل میگوید که هند بدون شک مجبور به شروع گفتوگو با طالبان خواهد شد: «همچنین باید دیده شود که آیا طالبان آمادهی گفتوگو [با هند] است یا خیر.»
اعظمی با بیان اینکه طالبان دهه 90 هرچند به مراتب مستقلتر از طالبان کنونی بودند اما هنوزهم در سیاستهای مربوط به هندِ افغانستان، به سمت پاکستان متمایل بودند، میگوید: «رابطه طالبان با پاکستان و گروههای شبهنظامی در منطقه تاثیر عمیقی بر آیندهی هند در افغانستان خواهد گذاشت.»
هم کابل و هم دهلی نو اسلامآباد را به حمایت از گروههای مسلح متهم کردهاند؛ اتهامی که پاکستان آنرا رد کرده است.
اعظمی براین باور است که «پاکستان از خاک افغانستان علیه هند استفاده خواهد کرد، مانند هواپیماربایی سال 1999. در مقابل، طالبان به مراتب کمتر از گذشته مستقل هستند و تحت نفوذ پاکستان، در سیاستهای افغانستان که مربوط هند میشود، مانند مسأله کشمیر، حرف اسلامآباد را زمین نمیگذارند. بنابراین وضعیت امکان دارد [برای هند در افغانستان] بدتر از سال 1990 شود.»
رویکرد محتاطانه هند
احتیاط دهلی نو در واقع با نقشی که پاکستان در حمایتش از مذاکرات ایالات متحده و طالبان ایفا کرد، مرتبط است. حمایت اسلامآباد از این مذاکرات نگرانیهایی را در دهلی نو مبنی بر اینکه امکان دارد هند در افغانستانِ پساصلح به حاشیه رانده شود، ایجاد کرده است.
موکوپادیا میگوید: «سرمایهگذاریهای هند در افغانستان برای مردم افغانستان است. مطمئنا پاکستان تمام تلاش خود را خواهد کرد تا این سرمایهگذاریها را تضعیف یا به آن آسیب برساند اما حمایت مردم [افغانستان] از این سرمایهگذاریها و هند باقی خواهند ماند.»
با اینحال، با توجه به این پویاییها، توافقنامه نهایی صلح احتمالا نهتنها قدرت نفوذ و تأثیرگذاری هند در افغانستانِ پساصلح بلکه کارهایی را که دهلی نو در این کشور انجام میدهد نیز محدود خواهد کرد.
اعظمی میگوید: «حتا در بهترین سناریوها بعید است که آغوش طالبان برای همکاری با هند باز باشد. برای مثال امکان دارد طالبان نخواهند که کادرهای ارتش [افغانستان] در هند آموزش ببینند.»
حالا با شروع خروج نیروهای امریکایی از افغانستان، پروژههای تحت رهبری هند در این کشور با فشارهای روزافزون روبهرو است.
تانجا میگوید: «کمک هند به افغانستان مانند همکاریهای توسعهای، ارتباط بین مردم دو کشور و غیره به پوشش امنیتی فراهمشده از جانب ایالات متحده و متحدانش در این کشور، متکی بوده است. با رفتن ایالات متحده و متحدانش و نبود این پوشش، سیاستهای دهلی نو در افغانستان به بازنگریهای جدی نیاز پیدا خواهد کرد. [پیوستن به مذاکرات] هرگز تصمیم آسانی برای هند نبوده است اما نپیوستن به آن نیز بُرد استراتژیک دهلی نو را در صورتی که طالبان به نحوی به عنوان یکی از نیروهای جریان اصلی وارد سیاست انتخاباتی افغانستان شود، محدود میکند.»
با اینحال موکوپادیا استدلال میکند که رویکرد محتاطانه هند حسابشده است و ناشی از فقدان استراتژی نیست: «بهنظر میرسد هند تا کنون متقاعد نشده است که شرایط برای مذاکرات صلح در افغانستان فراهم است. با توجه به اختلافات بر سر آزادی زندانیان، افزایش حملات علیه نیروهای امنیتی افغانستان، امتناع طالبان از به رسمیتشناختن دولت افغانستان و اختلافات سیاسی میان نیروهای دموکراتیک، این سوال مطرح میشود که آیا اصلا امکان دارد مذاکرات صلح [بینالافغانی] آغاز شود یا خیر. بنابراین احتیاط هند موجه است. دهلی نو از آنچه اتفاق میافتد آگاه است و آماده اما نگران اوضاع نیست.»
با اینحال، همانگونه که روند شروع مذاکرات بینالافغانی به سختی به پیش میرود، هند در دوراهی حیاتی که شرایط دخالت آیندهی این کشور در افغانستان و در مقیاس بزرگتر، امنیت منطقهای را تعیین میکند، قرار دارد.
اما موکوپادیا معتقد است که آیندهی هند در افغانستان بیشتر به جایگاه طالبان در ساختار قدرت بستگی خواهد داشت. او میگوید: «اگر [طالبان] از راه نظامی وارد کابل شوند و قدرت را در دست بگیرند، مانند دهه 90، ما [هند] باید برای بدترین وضعیت آماده شویم. اما اگر بازگشت طالبان در نتیجه یا از طرایق مذاکرات بینالافغانی صورت بگیرند، راه جورآمد پیدا میشود.»
