محمدقاسم عرفانی
اتاق فکر که در زبان انگلیسی بهعنوان (Think Tank) شناخته میشود، اشاره به اندیشکدهها، بنیادها، مؤسسات و سازمانهای مطالعاتی دارد که بهمنظور کمکردن فاصله بین علم و سیاست، کمک به پالیسیسازی بر بنیاد یافتههای علمی و جهتدهی سیاستگذاریها در سطح بینالملل و در عرصههای مختلف، فعالیت میکنند. دانشگاه پنسیلوانیا در قالب برنامه (TTCSP) از سال 2006 به این طرف گزارش سالانه از تعداد، توزیع جغرافیایی و ردهبندی این گونه نهادها منتشر میکند. جدیدترین گزارش آن در 27 جنوری 2020 در 270 صفحه منتشر شده است. این مطلب عمدتا با استفاده از این گزارش و گزارشهای پیشین این دانشگاه تهیه شده است.
پیشینه و فرایند گسترش اتاقهای فکر
هرچند پیشینهی فعالیت اتاقهای فکر به نیمهی نخست قرن 19، زمانی که مؤسسه مطالعات دفاعی و امنیتی (RUSI) در 1830 در لندن تأسیس شد، برمیگردد، ولی قرن 20 و مخصوصا سالهای پس از جنگ جهانی دوم شاهد ظهور چشمگیر این نهادها بود. دهه 90 با ظهور بیش از 120 نهاد در سال رکورددار محسوب میشود. درحالیکه در اوایل قرن 20 که موقوفه کارنگی برای صلح بینالمللی بهعنوان قدیمیترین نهاد امریکایی در 1910 تأسیس شد، کمتر از پنج نهاد در سال تأسیس میشد. براساس گزارش دانشگاه پنسیلوانیا روند رشد اتاقهای فکری پس از دهه 90 و در اوایل قرن 21 کاهش را نشان میدهد. منتها این کاهش در سطح جهانی بیشتر ناشی از کاهش در کشورهای صنعتی و توسعهیاقته است؛ زیرا آهنگ رشد اتاقهای فکر در کشورهای نوظهور و کمتر توسعهیافته در دو دههی گذشته بسیار بیشتر از دهه پایانی قرن بیست است. بهعنوان مثال چین که در 2007 تنها 73 مرکز مطالعاتی داشت، هم اکنون 507 مرکز دارد، و همینطور سهم هند از 122 به 509 مرکز رسیده است و مراکز ایران از 11به 64 و نهادهای افغانستان از 5 به 22 نهاد افزایش یافته است. به این ترتیب میتوان گفت که پیوند معنادار بین میزان توسعهیافتگی و تعداد و کیفیت اتاقهای فکر وجود دارد. همچنین تأمین منافع ملی کشورها در نظام بینالملل رابطه نزدیک با میزان و کیفیت نهادهای پژوهشی یک کشور دارد.
شاخصهای ارزیابی
ارزیابی سالانهی دانشگاه پنسیلوانیا برای اعتباردهی و درجهبندی با توجه به حدود 30 شاخص و معیار صورت میگیرد. در این میان کیفیت و اعتبار رهبری، نیروی انسانی، محتوای تحقیق و تحلیل یک نهاد و همچنین توانایی جذب و نگهداری دانشمندان نخبه، تولید تحقیق و تحلیل مستقلانه، علمی و تأثیرگذار بر پالیسیسازان موثر است. از جانب دیگر اعتبار اکادمیک تحقیق، تولید علم و کاهش فاصله بین محیط علمی و سیاستگذاری نقش دارند. همینطور میزان استفاده از جدیدترین فناوری اطلاعات، وبسایت، انترنت، شبکههای اجتماعی و فعالیت دیجیتالی مهم هستند. علاوهبر اینها میزان و پایداری بودجه، قدرت ایجاد شبکه با دیگر نهادهای تحقیقاتی و فعالان سیاسی، کنفرانسها و نحوه مدیریت و چگونگی تخصیص منابع مالی، بهعنوان شاخصهای اریابی در نظر گرفته شدهاند.
آمار کلی و توزیع جغرافیای اتاقهای فکر
مجموع اتاقهای فکر جهان در سال 2019، هشتهزار و 248 مرکز است. این آمار نسبت به سال 2018 هیچ تغییری را نشان نمیدهد. از این میان اروپا دوهزار و 219 مرکز، امریکای شمالی (بهشمول کانادا و مکزیک) دوهزار و 58 مرکز، آسیا یکهزار و 829 مرکز، امریکای مرکزی و جنوبی یکهزار و 23 مرکز، جنوب صحرای افریقا 612 مرکز و خاورمیانه و شمال افریقا 507 مرکز را به خود اختصاص دادهاند.
ایالات متحده امریکا با برخورداری از یکهزار و 871 مرکز بیشترین اتاقهای فکر جهان را دارد و پس از آن هند با 509 مرکز و چین با 507 مرکز در ردههای بعدی قرار دارند. در میان 25 کشور دارندهی بیشترین اتاق فکر اسراییل با 69 مرکز در رده نوزدهم و ایران با 64 مرکز در رده بیستودوم قرار دارند.
عالیترین نهادها
در ارزیابی 2019، موسسات و نهادهای پژوهشی که در سه سال پیهم (2016 – 2018) بهترین جایگاه را در یک حوزه جغرافیایی و یا عرصهای خاص کسب کردهاند، بهعنوان عالیترین نهادها خارج از لیست رتبهبندی قرار گرفتهاند.
بهترینهای 2019
الف) در گزارش پنسیلوانیا برترینهای بیش از ده حوزه جغرافیایی معرفی شده است که در اینجا به ردههای نخست سه حوزه اکتفا میشود
1. بهترینها در سطح جهان
در بین 176 بهترین مرکز مطالعاتی سال 2019 موقوفه کارنگی برای صلح بینالملل امریکا، بروگِل بلژیک و مؤسسه روابط بینالملل فرانسه (IFRI)، به ترتیب، در رتبههای اول تا سوم قرار دارند. (IFRI) در 2015 در جایگاه شانزدهم و در 2018 در رده دوم قرار داشت. بنیاد ژتولیو وارگاس (FGV) برزیل معتبرترین نهاد غیر غربی است که در رده پنجم جهانی قرار دارد.
2. بهترینها در خاورمیانه و شمال افریقا
در این حوزه 103 مرکز تحقیقاتی برتر وجود دارد که مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسراییل، موقوفه کارنگی خاورمیانه (لبنان) و مرکز مطالعات سیاسی و استراتژیک الاهرام مصر به ترتیب در رتبههای اول تا سوم قرار دارند. دو نهاد قطری بهنامهای مرکز مطالعات الجزیره و مؤسسه بروکینگز قطر در ردهای چهارم و پنجم خاورمیانه قرار دارد. دو نهاد ایرانی به نامهای مؤسسه تحقیقات فرانسه در ایران (IFRI) و مؤسسه مطالعات سیاسی و بینالمللی، با رتبههای شصتوپنجم و هشتادوهفتم در این لیست قرار دارند. مؤسسه مطالعات اقتصادی و بینالمللی راوند ایران تنها نهاد ایرانی است که در بین 157 نهاد برتر جهان (بدون امریکا) جایگاه 147 را دارد.
3. بهترینها در اسیای مرکزی
در این منطقه در میان 63 مرکز برتر مطالعاتی، مؤسسه مطالعات استراتژیک قزاقستان، مرکز منابع تحقیقاتی قفقاز آذربایجان و واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان (AREU) به ترتیب در صدر لیست قرار دارند. از افغانستان هفت مرکز بهشمول (AREU) در این لیست دیده میشود که از آن جمله بنیاد آغا خان و بنیاد آسیا در ردههای هفتم و نهم قرار دارند. (AREU) معتبرترین نهاد تحقیقاتی افغانستان است که با دو پله صعود از جایگاه پنجم در 2018 به رتبه سوم در 2019 آسیای مرکزی رسیده و در میان 157 نهاد برتر جهان (بدون امریکا) جایگاه 137 را دارد. این نهاد در میان 144 مرکز برتر بهلحاظ استقلالیت رتبه بیستوششم و از میان 108 نهاد برتر در عرصه سیاست اجتماعی جایگاه پنجاهوچهارم را احراز کرده است. مرکز مطالعات استراتژیک افغانستان نیز با نه پله صعود از جایگاه سیام در 2018 به جایگاه بیستویکم در 2019 رسیده است.
ب) در این گزارش همچنین برترینها در ده حوزهی کاری و بیش از 20 نوع دستآورد خاص معرفی شده است که در اینجا صرفا به چند مورد اشاره میشود
1. عرصه سیاست خارجی و مسایل بینالمللی
در این عرصه 156 نهاد برتر در سطح جهانی وجود دارد که مؤسسه بروکینگز امریکا، موقوفه کارنگی امریکا و مؤسسه روابط بینالملل فرانسه به ترتیب در جایگاه نخست تا سوم قرار دارند. چتم هاوس انگلیس که در 2015 جایگاه نخست این عرصه را داشت به تدریج به جایگاه چهارم تنزل یافته است. مؤسسات روابط بینالملل معاصر چین (CICIR) معتبرترین نهاد غیرغربی در این عرصه است که در جایگاه ششم قراردارد.
2. عرصه آموزش
در میان 74 نهاد تحقیقاتی برتر جهان، مؤسسه ملی تحقیقات پالیسی آموزشی جاپان، مؤسسه شهری امریکا و مؤسسه بروکینگز در دو سال پیاپی به ترتیب در صدر قرار دارند؛ درحالیکه در سال 2015 هر سه رتبه نخست در اختیار نهادهای امریکایی بود و (NIER) جاپان در رده چهارم قرار داشت.
3. عرصه بهداشت عمومی
در میان 32 نهاد برتر جهانی، دانشکده تحقیقات بهداشت عمومی بلومبرگ امریکا، مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی امریکا و مؤسسه بهداشت و سیاست جهانی جاپان (که در 2015 رتبه ششم را داشت) سه مقام نخست را احراز کردهاند. مرکز سیاستگذاری و مدیریت بهداشت چین مهمترین نهاد شرقی است که در رده چهاردهم این فهرست قرار دارد.
4. عرصه محیط زیست
در این عرصه از میان 99 نهاد برتر در سطح جهان، مؤسسه محیط زیست استکهلم (SEI) سویدن در صدر قرار دارد و پس از آن دو نهاد آلمانی مؤسسه تحقیقاتی تغییرات اقلیم و مؤسسه اکولوژیک در ردههای دوم و سوم قرار دارند. از جنوب آسیا بیشترین سهم را در این عرصه هند دارد و مرکز علم و محیط زیست (CSE) آن کشور با کسب رتبه شانزدهم معتبرترین نهاد هندی در این زمینه است. مرکز توسعه پایدار (CENESTA) ایران با قرارگرفتن در رتبه چهلم معتبرترین نهاد خاورمیانه در این عرصه محسوب میشود.
5. عرصه دانش و تکنالوژی
در این زمینه 72 نهاد برتر شناسایی شده است و بنیاد نوآوری و فنآوری اطلاعات امریکا (ITIF)، مؤسسه ماکس پلانک آلمان و واحد تحقیقات پالیسی علمی انگلیس به ترتیب در صدر بهترینها قرار گرفتهاند. درحالیکه در 2015 ماکس پلانگ در جایگاه نخست قرار داشت و دیگر نهاد آلمانی بهنام مرکز تحقیقات توسعه، سوم بود. مؤسسه مطالعات پیشرفته علوم و فنآوری اسراییل مهمترین نهاد خاورمیانه است که در رده هشتم این فهرست قرار دارد.
6. عرصه خلق ایده و پارادایم جدید
در این بخش 64 مرکز برتر در سطح جهان شناسایی شده است و بنیاد تحقیقات ناظر هند در جایگاه نخست قرار دارد. پس از آن دو نهاد امریکایی مؤسسه اقتصاد بینالملل پیترسون و مرکز پیشرفت امریکا در ردههای بعدی قرار دارند.
7. موثرترینها بر سیاست عمومی
از میان 68 نهاد برتر در این عرصه، بنیاد هیریتج و مؤسسه بروکنیگز از امریکا و دیدهبان حقوق بشر انگلیس (HRW) در ردههای اول تا سوم قرار دارند. از کشورهای آسیای مرکزی، مرکز توسعه اقتصادی و اجتماعی (CESD) اذربایجان در جایگاه بیستوپنجم قرار دارد.
