زلمی خلیلزاد، نماینده ویژهی وزارت خارجه امریکا برای صلح افغانستان پس از دیدار با اشرف غنی، رییسجمهور و عبدالله عبدالله، رییس اجراییه روز یکشنبه، 13 دلو با حامد کرزی، رییسجمهور پیشین و برخی از سیاستگران افغانستان دیدار کرد. اما تا کنون روایتهای مختلف از صحبتهای آقای خلیلزاد در مورد پیشرفت مذاکرات امریکا و طالبان ارائه شده است.
ارگ ریاستجمهوری پس از دیدار خلیلزاد با رییسجمهور و برخی مقامهای دیگر با نشر خبرنامهای به نقل از آقای خلیلزاد نوشت که مذاکرات امریکا با طالبان «پیشرفت قابل ملاحظهای» نداشته است. اما آقای کرزی با نشر خبرنامهای از دیدار با خلیلزاد گفت که آقای خلیلزاد از پیشرفت و دستآوردهای روند صلح ابراز خشنودی کرده و گفته که امیدوار است با تحریک طالبان به توافق برسد.
حضرت عمر زاخیلوال، وزیر سابق مالیه افغانستان نیز در تویتی از دیدار خلیلزاد با کرزی گفته که آنها از آقای خلیلزاد در مورد تلاشهای جاری صلح و «پیشرفت خوب» «خبرهای مطمئنی» شنیدهاند.
ریاست اجراییه افغانستان نیز از دیدار خلیلزاد با عبدالله عبدالله روایت غیر از دو روایت دیگر ارائه کرده که در آن از «خوشبینی خلیلزاد» یا «عدم پیشرفت قابل ملاحظه» چیزی گفته نشده است. براساس خبرنامهی ریاست اجراییه، زلمی خلیلزاد گفته که امریکا بر اصل کاهش خشونت با تعریف و مکانیزم مشخص و قابل قبول برای ایالات متحده، حکومت و مردم افغانستان بهعنوان پیششرط امضای توافقنامهی صلح با طالبان پابند است.
سفارت امریکا در کابل با نشر خبرنامهای از این سفر گفته که خلیلزاد و هیأت همراهش به تاریخ 13 دلو یک سفر «پربار» در افغانستان را به پایان رساند. در خبرنامه آمده که خلیلزاد در ادامهی مشورههای خود با رهبران حکومت وحدت ملی در مورد اقدامات امریكا برای تسهیل یك توافق سیاسی، با اشرف غنی و عبدالله دیدار کرد: «آنها دربارهی تلاشهای اخیر ایالات متحده برای مذاکره در مورد کاهش خشونت با طالبان برای هموار کردن مسیر توافق ایالات متحده – طالبان ، مذاکرات بینالافغانی و بحث آتشبس کامل در حمایت از صلح پایدار گفتوگو کردند.»
خبرنامه افزوده که خلیلزاد همچنان با گروهی دیگر از سیاستگران افغانستان دیدار و در تمام نشستها تأکید کرده که افغانها باید بر ایجاد تیم مذاکرهکننده و آمادگی برای مذاکرات بینالافغانی تمرکز کنند.
عمر صمد، سفیر پیشین افغانستان در فرانسه و عضو ارشد مرکز آسیای جنوبی شورای آتلانتیک تفاوت این روایتها را پرسشبرانگیز میداند و میگوید که روایتها میتوانند عمدا به شکل تکتیکی و یا اشتبایی و غیرعمدی از هم متفاوت باشند: «در این مورد مقامات امریکایی از ناکام بودن مأموریت و یا مشکلات جدی در روند مذاکرات با طالبان چیزی در اطلاعیه خود در ختم سفر اخیر خلیلزاد متذکر نشدهاند. ولی از جانب جناب حامد کرزی یک روایت کاملا متفاوت از ارگ به نشر رسید که سوالبرانگیز است. روایت سپیدار هم با ارگ فرق داشت.»
آقای صمد میافزاید که در شرایط کنونی، امریکاییها تأکید دارند تا در کابل اجماع سیاسی و تیم مذاکرهکننده همهشمول هر چه زودتر ایجاد شود، ولی در این راستا نیز اختلافات و سنگاندازی به چشم میخورد.
کاهش خشونت یا آتشبس؟
نهتنها روایتها از سخنان خلیلزاد در مورد پیشرفت مذاکرات امریکا و طالبان مختلفاند، بلکه اختلافها بر سر کاهش خشونت و آتشبس میان امریکا و حکومت افغانستان، میان ارگ ریاستجمهوری و ریاست اجراییه و سیاستگرانی به محوریت حامد کرزی رییسجمهوری پیشین نیز جدی است. همچنان چهار روایت از دیدارهای خلیلزاد در کابل در مورد کاهش خشونت و آتشبس ارائه شده است.
آتشبس و کاهش خشونت موضوع اصلی بحث دو دور اخیر هیأتهای مذاکرهکننده امریکا و طالبان در قطر بوده است. پس از آنکه خبرها از توافق امریکا و طالبان بر سر کاهش خشونت، نه آتشبس، منتشر شد، حکومت افغانستان کاهش خشونت را بیمعنا و غیرعملی خواند و مکرراً به آن واکنش نشان داد. اما برخی سیاستگران افغانستان از جمله عبدالله عبدالله رییس اجراییه و حامد کرزی رییسجمهور پیشین توافق روی کاهش خشونت را قابل قبول دانستند و برخی از این چهرهها رییسجمهور غنی را متهم به سنگاندازی با استفاده از آتشبس در روند صلح کردند.
در خبرنامهی ارگ ریاستجمهوری به نقل از خلیلزاد در مورد کاهش خشونت و آتشبس آمده: «منتظر پاسخ روشن طالبان براساس یک میکانیزم عملی برای آتشبس و یا کاهش قابل ملاحظه و پایدار خشونت که مورد قبول مردم افغانستان و حکومت امریکا باشد، هستیم.»
در روایت ریاست اجراییه از آتشبس هیچ حرفی به میان نیامده است، اما به نقل از خلیلزاد آمده که امریکا بر اصل کاهش خشونت با تعریف و مکانیزم مشخص و قابل قبول بهعنوان پیششرط امضای توافقنامهی صلح با طالبان پابند است.
عبدالله عبدالله، رییس اجراییه روز دوشنبه، 14 دلو در نشست شورای وزیران گفت که در دیدار با خلیلزاد به تفصیل در مورد شروط پیش از آغاز مذاکره صحبت کرده است. آقای عبدالله بار دیگر اعلام کرد که برای شروع مذاکره با گروه طالبان شرطی ندارد و هر گونه پیششرطی در این مورد، تعلل و عدم تعهد برای رسیدن به خواست مردم افغانستان [صلح] را نشان میدهد. او افزود هر قدم موثری که برای کاهش خشونت بهشکل محسوس پیش از آغاز گفتوگوهای بینالافغانی برداشته شود، یک قدم مثبت است و کاهش خشونت باید کاهش تلفات غیرنظامیان و رنج مردم افغانستان را در پی داشته باشد.
در روایت حامد کرزی نیز در مورد آتشبس یا کاهش خشونت چیزی نیامده است. صرف آمده که آقای کرزی از تلاشهای خلیلزاد در پروسه صلح ستایش و حمایت و همچنان بر سرعتبخشین و جدیت این پروسه تأکید کرده است.
در خبرنامهی سفارت امریکا بهنحوی از کاهش خشونت بهعنوان پیشزمینه و هموارکننده مسیر توافق امریکا و طالبان، مذاکرات بینالافغانی و آتشبس کامل یاد شده است. در خبرنامه چنین آمده: «آنها دربارهی تلاشهای اخیر ایالات متحده برای مذاکره در مورد کاهش خشونت با طالبان برای هموار کردن مسیر توافق ایالات متحده – طالبان، مذاکرات بینالافغانی و بحث آتشبس کامل در حمایت از صلح پایدار گفتوگو کردند.»
آنچه از این اعلامیهها برمیآید تلاشهای فعلی در مورد قانع کردن طرفها برای پذیرش کاهش خشونت و تشکیل یک هیأت مذاکرهکننده همهشمول برای آغاز مذاکرات بینالافغانی جریان دارد و سفر آقای خلیلزاد در کابل بیشتر روی این دو موضوع متمرکز بوده است.
عمر صمد در مورد کاهش خشونت میگوید: «موضوع کاهش خشونت و متارکه و انواع مختلف میکانیزمها برای اعتمادسازی و زمینهسازی یک امر تخنیکی و عملیاتی میباشد که حال جنبه سیاسی گرفته است. با درنظر داشت تاریخچه مذاکرات صلح و توافقات قبلی، من فکر میکنم که در شرایط کنونی جنگ و توازن قوا و منافع ذیدخل داخلی و خارجی ایجاب میکند که کاهش خشونت به شکل سنجیدهشده و مرحلهای، همراه با ضمانت امنیتی و سیاسی به استقامت آتشبس سراسری حرکت کند تا هم گره گشا باشد و هم تحت کنترل قرار داشته باشد.»
گره مذاکرات امریکا و طالبان در چیست؟
۱۱ دور مذاکرات امریکا و طالبان که نخستین دور آن در ۲۰ میزان ۱۳۹۷ در دوحه پایتخت قطر برگزار شد، تا کنون فراز و فرودهای زیادی داشته است. پس از دور نهم ترمپ گفتوگوها را بهخاطر کشته شدن یک سرباز امریکایی در کابل متوقف کرد، اما بعداً گفت که دلیل توقف مذاکرات نپذیرفتن آتشبس از سوی گروه طالبان بود. بعد از سه ماه توقف ترمپ در سفری به افغانستان از آغاز مجدد مذاکرات خبر داد.
در آغاز روند مذاکرات امریکا و طالبان شتاب داشت و انتظار میرفت که بهزودی دو طرف به توافق برسند، اما این روند تاکنون چیزی کم یک و نیم سال طول کشیده، ولی تاکنون به توافق نرسیدهاند.
به باور عمر صمد، گره مذاکرات امریکا و طالبان در تضاد هدفها و منافع سیاسی و استراتژی بازیگران داخلی و خارجی است: «این نوع مذاکرات پیچیده و چند بعدی با تاریخچهی طولانی، مصارف گزاف و تلفات چشمگیر یقینا که زمانگیر و پر چالش میباشد و شب در میان حل نمیشود. گره کور در تضاد اهداف و منافع سیاسی و استراتژی بسیاری از بازیگران داخلی و خارجی نهفته است. هر یک برای نیل به هدف خویش از تاکتیکهای مشخص استفاده میکنند که تاوان آنرا مردم، جامعه، امنیت، ثبات، اقتصاد و مردسالاری میپردازند.»
آقای صمد همچنان میگوید که روند مذاکرات امریکا با طالبان با چالشهای روبرو است، اما به گفتهی او، معلوم نیست که این چالشها تا چه حد مانع پیشرفت در کار و پیشبرد اهداف استراتژیک میشود.
سید اکبر آغا، عضو پیشین گروه طالبان در صحبت با اطلاعات روز میگوید که سه مسأله، تنش میان امریکا و ایران، رای پارلمان عراق به خروج نیروهای امریکایی از این کشور و مسأله استیضاح دونالد ترمپ گفتوگوهای امریکا و طالبان را در سایه قرار داده و باعث عدم پیشرفت جدی این مذاکرات شده است.
همچنان سید اکبر آغا میافزاید که امریکا و طالبان بر سر کاهش خشونت به توافق رسیده است و دو طرف مطمئن است که توافقنامه صلح امضا میشود که براساس همین اطمینان زلمی خلیلزاد به پاکستان رفته و از مقامهای این کشور برای آغاز مذاکرات بینالافغانی کمک خواسته است.
حبیبه سرابی، معاون پیشین شورای عالی صلح جنجالهای اخیر بر سر کاهش خشونت و آتشبس را در پیشرفت نداشتن دو دور اخیر مذاکرات امریکا و طالبان بیتأثیر نمیداند، اما میگوید که عامل اصلی که باعث شده مذاکرات صلح امریکا و طالبان به کندی پیش برود این است که در روزهای نخست مذاکره امریکا برای طالبان استیژ و جایگاه داد و این مسأله باعث بالا رفتن توقع این گروه شد.
