زمانی که تیمورشاه پس از مرگ احمدشاه ابدالی به قدرت رسید، از نخستین اقداماتی که روی دست گرفت، تغییر پایتخت از قندهار به کابل بود. یکی از دلایل انتقال پایتخت از زادگاه امپراتوری درانی به کابل، آب و هوای مناسب و معتدل این وادی بزرگ در جنوب هندوکش بود.
کابلی که همواره در تاریخ معاصر افغانستان به گوارایی آب و هوایش معروف بوده، اکنون به آلودهترین شهر تبدیل شده است. درجهی آلودگی کابل این روزها از مرز 400 نیز گذشته است. عددی که حدودا دوبرابر درجهی آلودگی «بسیار خطرناک» برای همهی ردههای سنی است. استفادهی بیرویه از زغال سنگ و دیگر سوختهای کثیف برای گرمایش، افزایش بیرویهی جمعیت، نبود زیرساختهای حفاظت از محیط زیست، گشتوگذار موترهای فرسوده و کارخانههای تولیدی که از سوختهای دودزا استفاده میکنند، از دلایل اصلی آلودهشدن هوای پایتخت است.
در هفتهی گذشته، آلودگی هوای کابل سوژهی اصلی در شبکههای اجتماعی و رسانههای کشور بود. کاربران در شبکههای اجتماعی، بهصورت گسترده در مورد آلودگی هوای پایتخت گپ زدند و نسبت به پیامدهای کشندهی آن هشدار دادند. روز دوشنبه، 9 جدی، زمانی که وزارت صحت اعلام کرد در نخسیتن هفتهی زمستان، بیش از هشتهزار نفر بهدلیل بیماریهای ناشی از آلودگی هوا به شفاخانهها مراجعه کرده و از این میان دستکم 17 نفر جان دادند، آژیر خطر عملا به صدا درآمد.
حکومت در نخستین اقدام، کمیسیون عالی مبارزه با آلودگی هوای پایتخت را ایجاد کرد. کمیسیونی که ریاست آن به عهدهی رییسجمهور غنی است و در کنار تدوین طرح بلندمدت پنجساله برای مبارزه با آلودگی هوا، مسئول است که «برنامهی فوری» کاهش آلودگی هوای کابل را در دست اجرا بگذارد. به موجب دستور کار «برنامهی فوری» کمیسیون عالی مبارزه با آلودگی هوا، فعالیت داشهای خشتپزی و دیگر آلودهکنندههای بزرگ دیگر را تا پایان زمستان مسدود شده و مالکان ساختمانهای رهایشی، حوضهای آببازی، حمامها، هتلها و دیگر آلودهکنندههای عمده را موظف میشوند که از دستگاههای تصفیهکنندهی دود زغال استفاده کنند. علاوهبر آن، در چارچوب «برنامهی فوری» برای کاهش آلودگی هوای پایتخت، ریاست ترافیک پایتخت موظف است که از عبور و مرور موترهای فرسوده در شهر جلوگیری کند. این طرح ادارات دولتی، شرکتها و نهادهای خصوصی را مکلف میکند که به جای زغال سنگ و چوپ از گاز مایع و برق برای گرمایش استفاده کنند.
در چارچوب «طرح فوری»، ادارهی ملی استاندارد موظف شده است که تا در موعدی 20 روزه، معیارهای استخراج زغال سنگ تصفیهشده را تدوین کند. پس از نهاییشدن این استندرد، ورود زغال سنگ غیرمعیاری و تصفیهنشده به پایتخت ممنوع خواهد شد. همچنان «طرح فوری»، ادارهی مواد نفتی را مأمور کرده است که قیمت یک کیلو گاز مایع را بهعنوال سوخت بدیل به زیر 50 افغانی کاهش دهد تا بهعنوان سوخت بدیل به جای زغال سنگ یا چوب استفاده شود.
پس از آنکه واکنشها به آلودگی کشندهی هوای کابل بالا گرفت، عبدالله عبدالله رییس اجرایی گفت که آلودگی هوای پایتخت زندگی مردم را با «خطر» مواجه کرده و نهادهای مسئول باید با متخلفان و آلودهکنندههای هوا بهصورت جدی و قانونی برخورد کند. «طرح فوری» کمیسیون عالی مبارزه با آلودگی هوا، پس از نشر و اصدار، به آلودهکنندههایی که موظف شده بودند از دستگاههای تصفیهی دود زغال استفاده کنند، 10 روز برای اجرای این دستور فرصت داد و هشدار داد که در صورت تخلف، با برخوردهای قانونی و جدی مواجه خواهند شد. پس از پایان این فرصت، هیأت ادارهی ملی حفاظت از محیط زیست و وزارت امور داخله، برخی از هتلها و فابریکههایی که دستگاههای تصفیهی دود زغال سنگ را در سیستم گرمایشیشان استفاده نکرده بودند، مسدود کرده و اعلام کرده که آنها به دادستانی معرفی خواهد شد.
کریم پاکزاد، کارشناس مسایل افغانستان مقیم در فرانسه، در صفحهی فیسبوکش نوشته است که «اقدامات عاجل امنیتی» کمیسیون عالی مبارزه با فساد اداری برای مبارزه با آلودگی هوا «عوامفریبانه» است. آقای پاکزاد در این یادداشتاش نوشته است که برای مبارزه با آلودگی هوا که ناشی از جنگ 45 ساله، افزایش بیرویهی جمعیت و عوامل دیگر است، بهجای روی دست گرفتن «تدابیر امنیتی» باید «شرایط اقتصادی و سیستم زیستی» تغییر کند و برای این تغییر، دستکم 20 سال زمان لازم است.
رضا فرزام، استاد در دانشکدهی اقتصاد دانشگاه کابل، آلودگی هوای کابل را «فاجعهبار» توصیف کرده است. آقای فرزام در فیسبوکش نوشته است که دلایل اصلی آلودگی هوای پایتخت، افزایش سریع نفوس، استفاده از سوختهای آلودهکننده، موترهای فرسوده، زیرساختهای محیطزیستی ناکافی، ساختمانسازی غیرمعیاری و فقر و ناچاری مردم است. آقای فرزام معتقد است که علاوهبر آلودگی هوای پایتخت، تولید روزانهی صدها تُن زباله در کابل و انبارشدن هزاران تُن زباله در نزدیکی شهر، تهدیدی جدیتر و غیرملموستری برای محیط زیست کابل است و زندگی ساکنان پایتخت را تهدید میکند.
آقای فرزام گفته است که مدیریت زبالهها بهصورت عمومی و کاهش آلودگی هوا بهصورت خاص باید فورا به اولویتی مهم مانند امنیت، تأمین برق و زیربنا تبدیل شود. به اعتقاد آقای فرزام، تا زمانی که آلودگی هوا بهعنوان یک مشکل «محیط زیستی و امنیتی» بهصورت جدی به رسمیت شناخته نشود، امیدی به بهبود وضعیت نیست.
این استاد دانشگاه، افزایش مالیات بر فروش زغال سنگ، سبسایدی سوختهای بدیل با استفاده از وجوه مالی ناشی از افزایش مالیات بر زغال سنگ، کاهش تعرفههای وارداتی بر سوختهای بدیل (برق، تیل و گاز)، ملزمشدن ساختمانهای رهایشی، حمامها، نانواییها و دیگر آلودهکنندهی های عمده به استفاده از دستگاههای تصفیهکنندهی دود زغال سنگ و برخورد جدی و قانونی با متخلفان و راهاندازی کارزارهای آگاهیدهی در مورد خطرات آلودگی هوا و الزام مبارزه با آن را راهکارهایی دانسته است که بهصورت فوری میتواند برای کاهش آلودگی هوا موثر باشد.
میرویس آریا، فعال اجتماعی و یکی از کارآفرینان جوان، اقدامات ادارهی ملی حفاظت از محیط زیست را «حرکات نمایشی» خوانده و گفته است که «اقدامات نمایشی را به چالش بکشیم و از بدیل بپرسیم». آقای آریا در فیسبوکش نوشته است که بدیل زغال سنگ –که مهمترین عامل آلودگی هوا است- را در زمستان جاری نداریم و مبارزه با آلودگی هوا در صورتی میسر بود که «برق کافی، گاز ارزان یا بدیل دیگری» برای گرمایش عرضه میشد.
آقای آریا در این یادداشتاش نوشته است که ادارهی ملی محیط زیست اگر واقعا «ادارهی بهدرد بخوری» باشد، اقدامات کافی برای مبارزه با آلودگی هوا را با برنامهریزی، کار، همسوکردن نهادها و مردم و ارایهی سوخت بدیل را از بهار امسال آغاز میکرد. آقای آریا گفته است که بدون «ارایهی بدیل»، چیزی جز جریمهها و رشوتهای شخصی، سروصداهای دوروزه و قدمزدنهای عوامفریبانه حاصل نمیشود.
این فعال اجتماعی نوشته است که اگر به خانههای کسانی که بهعنوان هیأتهای تفتیش محلات و تشخیص و جریمهی متخلفین دستورالعملهای مبارزه با آلودگی هوا سر زده شود، اکثرا خود از زغال سنگ برای گرمایش استفاده میکنند چون سوخت بدیل وجود ندارد.
سیما سمر، رییس سابق کمیسیون حقوق بشر و وزیر دولت در امور حقوق بشر، آلودگی هوای کابل را «کشنده» خوانده است. خانم سمر در تویتی نوشته است که درجهی آلودگی هوای پایتخت از حد خطر فراتر رفته و صحت میلیونها نفر را در کابل به مخاطره انداخته است. خانم سمر گفته است که اقدامات صحی باید جدی گرفته شود. او از نهادهای مسئول خواسته است که تدابیر فوری برای کاهش آلودگی هوا را روی دست گرفته تا این «بحران» مهار شود.
صفحهی تویتر «ناتو در افغانستان» با گذاشتن عکسی هوایی از آلودگی هوای کابل پرسیده است که این تصویر چیست؟ «یک ساحل، دشت یا کابل». در ادامهی این تویت در پاسخ به پرسشی که مطرح کرده، چنین آمده است:«کابل، این [عکس] نمایی از بالا است که نشان میدهد ابری از آلودگی کشنده، شهر و ساکنان آن را همه روزه میپوشاند. راه حل چیست؟»
