جای خالی بودا

با گذشت سال‌ها از تخریب مجسمه‌های بودا، به نظر می‌رسد دولت هیچ برنامه‌ای برای حفظ و بازسازی این پیکره‌ها روی دست ندارد. یکی از دلایل بی‌توجهی حکومت نسبت به آثار تاریخی چون بودا احتمالاً وضعیت عمومی کشور است. واقعیت نیز همین است. افغانستان ضمن آن‌که یک کشور جنگ‌زده است، در حال حاضر نیز جنگ در بخش‌هایی از کشور جریان دارد. از این نظر، بخش زیادی از بودجه و هم‌چنان فرصتی که وجود داشت/ دارد صرف جنگ و تأمین نیازهای جنگی می‌شود. نبود هزینه‌های کافی می‌تواند بخش دیگر از بی‌توجهی باشد. امر مسلم برای دولت، اولویت‌بندی نیازها و رسیدگی به آن‌ها است. از این حیث، بازسازی و حفظ آثار باستانی و تمدنی که ویران شده‌اند یا اکنون در معرض تخریب قرار دارند امر ثانوی محسوب می‌شود. اما این توجیهات منطقی است؟
دولت به مثابه یک کل به نهادهای ریز و خرد تقسیم شده است که هرکدام از این بخش‌ها مسئولیت‌های خاص خود شان را دارند. نهادهای امنیتی طی این مدت وقت و بودجه شان را صرف تشکیل و پایه‌ریزی بنیادهای ارتش و پولیس کرده، تعمیر ساخته، ماشین جنگی برای سربازان تدارک دیده و برای رفع نیازهای شان خواهان کمک از کشورهای خارجی شده‌اند. این‌که نهادهای امنیتی یا دیگر بخش‌های حکومت‌داری موفق بوده‌اند یا نه، بحث جداگانه است اما نهادهای فرهنگی و اجتماعی چه دست‌آویز داشته‌اند؟ شهرداری، انکشاف دهات و فواید عامه سرک و شاهراه ساخته، دفاع و داخله و امنیت درگیر جنگ و حفظ آرامش بوده‌اند، وزارت فرهنگ چه کار کرده است؟ این نهاد که مدیریت امور فرهنگی کشور را بر عهده دارد، با گذشت این همه سال به غیر از برگزاری «ورگشاپ‌ها» چه اقداماتی در زمینه بازسازی و احیای آبدات تاریخی و باستانی انجام داده است؟
در آستانه تخریب مجسمه‌های بودا، کابینه حکومت وحدت ملی طرح بازسازی قصر دارالامان را تصویب کرده است. قرار است این قصر طی پنج سال آینده با هزینه بالغ بر 16 میلیون دالر بازسازی و احیا شود. حکومت هدف از بازسازی این قصر را، حفظ میراث‌‌های فرهنگی و تاریخی کشور، جلب و جذب توریسم و احیای هنر معماری دوران امانیه عنوان کرده است. حکومت تصمیم درست گرفته است و این اقدام در خور ستایش است. لازم به یادآوری نیست که حکومت ضمن رسیدگی به امور روزمره به فکر داشته‌های تاریخی و فرهنگی شان هم باشد. یکی از اشاراتی که مدام از سوی اشرف غنی به هرمناسب صورت می‌گیرد، ارجاع به تاریخ کهن افغانستان و میراث‌های تاریخی این سرزمین است. شکی هم وجود ندارد که هزینه‌ی در نظر گرفته شده برای بازسازی قصر دارالامان به موقع و از طریق گردش‌گران دوباره به‌دست خواهد آمد. زیرا، هزینه برای دولت ضعیف مسئله مهمی به حساب می‌آید. این بحث در مورد مجسمه‌های بودا و دیگر آبدات تاریخی که در صورت احیا، باعث جلب و جذب گردش‌گران قرار خواهند گرفت و هزینه‌هایش را در مدت زمانی نه چندان زیاد جبران خواهند کرد، وجود دارد.
بازسازی مجسمه‌های بودا آن‌گونه که باستان شناسان باور دارند، دشوار و در عین حال هزینه‌های زیادی لازم دارد. در وضعیت موجود حکومت خود را قادر به چنین کاری نمی‌داند. این نگرانی قابل درک است. افغانستان هم به لحاظ نیروی انسانی متخصص که بتواند از عهده چنین کاری عظیم براید و هم از نظر اقتصادی، توانایی تمویل آن را ندارد. اما این مسئله نباید سبب شود تا حکومت داشته‌های تمدنی و فرهنگی‌اش را به باد فراموشی بسپارد. در خصوص پیکره‌های بودا، سازمان فرهنگی یونسکو نقش مهم دارد. بودا تنها مربوط به حوزه خاص فرهنگی نمی‌شود بلکه آن را میراث تمدنی بشر عنوان کرده‌اند. حکومت این اقبال را دارد تا برای بازسازی بودا فراخوان جهانی بدهد و از کشورها و نهادهای مختلف که در این بخش سرمایه گذاری می‌کنند، دعوت به کمک کند.
جهان قبل از تخریب بودای بامیان توسط طالبان واکنش‌های گسترده و قابل توجهی انجام دادند تا بلکه مانع تخریب آن شوند. در صورتی که نهادهای فرهنگی کشور این مسئله را با دیگر کشورها در میان بگذارد و نگرانی‌هایش را در مورد تخریب بیشتر آن شریک کند، تردیدی وجود ندارد که بازسازی بودا‌ها ممکن است.