در این نوشتار با توجه به بخشی از یافتههای پژوهش جدید آقای شهیر سیرت تحت عنوان «آموزش و سیاست؛ ریشهیابی رادیکالیسم دینی در نصاب معارف افغانستان»[i] که به تازگی توسط انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان به نشر رسیده است، به وضع امروز و فردای معارف افغانستان و زندگی سیاسی-اجتماعی در این کشور پرداخته میشود. این پژوهش به چگونگی تأثیر رادیکالیسم دینی بر نصاب فارسی دری معارف افغانستان و پیوند معارف و سیاست در افغانستان میپردازد.
***
معارف از نهادهای پایه و اصلی اجتماعی در همه کشورها است. این نهاد چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی از نهادهای بزرگ اجتماعی بهشمار میرود. به لحاظ کمی این نهاد از ساز و برگی برخوردار است که یکی از بخشهای اصلی خدمات ملکی را تشکیل میدهد. به عنوان مثال، براساس اطلاعات وزارت معارف، ۶۸ درصد کارمندهای خدمات ملکی در افغانستان را بخش معارف تشکیل میدهد. همچنان که براساس آمار این وزارت تنها در سال ۱۳۹۸ یک میلیون و ۱۳۶ هزار دانشآموز جدید در این ساختار جذب شده است.[ii] به لحاظ کیفی نقش این نهاد در سطحی و به صورتی است که در دوربنای زیستی فردی، گروهی و حتا کشوری تعیینکنندگی دارد. چه در دورهی اصلی اجتماعیشدن و جامعهپذیری فرد، که همانا کودکی و نوجوانی است، این نهاد حضور اساسی و مهم دارد. در واقع بخش عمدهی ارزشهای فردی و جمعی در انسان در این نهاد پرورده میشود و زیر همین چتر است که فرد مهارتهایی را فرا میگیرد که به وسیلهی آن برای به عهده گرفتن نقشی در آینده آماده میشود. به عبارت دیگر معارف بهعنوان یک نهاد آموزشدهندهی ارزشها، مهارتها و روشها است. اموری که زندگی فردی و جمعی را ساخته و آن را جهت میدهد. از معارف میتوان خطی به آینده ترسیم کرد و نظر به آموزههای که در آن آموزش داده میشود به پیشبینی کنش و واکنشهای فردی و جمعی در حالتها و استقامتهای مختلف پرداخت. طوری که اگر، جدا از موارد آموزشی فنی، آموزههای معارف بر استدلال و تفکر، تلاش و پشتکار، همدیگریپذیری و کثرتگرایی، برابری و عدالت، و دیگر ارزشهای انسانی استوار باشد، فرد و جامعه از پویایی و ثبات بیشتر برخوردار بوده و امید و امکان پیشرفت نیز در استقامتهای مختلف برای آن بیشتر خواهد بود. در غیر آن جامعه دچار انحطاط شده و با مشکل مواجه خواهد شد.
بهنظر میرسد در افغانستان، در مواردی، میان ایدهآل زندگی سیاسی-اجتماعی و آموزههای مندرج در نصاب معارف تفاوت و تناقض وجود دارد. برای تبیین این مسأله نخست بخشی از یافتههای پژوهش «آموزش و سیاست؛ ریشهیابی رادیکالیسم دینی در نصاب معارف افغانستان» آورده و بعد، نظر به آن، به تشریح تفاوت و تناقض اشاره شده میپردازیم.
بخشی از یافتههای پژوهش:
• نصاب معارف افغانستان بیشتر متمایل به تبلیغ یک فرهنگ خاص دینی است که عناصر رادیکالیسم را بهصورت گسترده در خود دارد؛
• ترویج و تبلیغ اندیشهگریزی در نصاب معارف بهصورت جدی مشهود است. این نصاب بیشتر از اینکه بر مبنای آموزههای عقلانی استوار باشد، صورت تلقینی دارد؛
• نصاب معارف بیش از اینکه دانشآموزان را خلاق و آزاداندیش بار بیارد، جزماندیش و قطعینگر پرورش میدهد؛
• سیاست و دین بهصورت گسترده در نصاب تعلیمی معارف افغانستان دخالت دارند و این دخالت بیشتر دارای کارکرد منفی است. به بیان دیگر نصاب تعلیمی معارف افغانستان بهصورت جدی سیاسی و دینی است؛
• نصاب معارف و آموزههای موجود در آن بیشتر کارکرد معکوس از آنچه باید داشته باشد، دارد: بهجای این که ثبات و رفاه اجتماعی به ارمغان آورد، انکشاف مداوم و صلح پایدار را رقم بزند، و جامعهی فکری-فرهنگی را تقویت کند، جامعه را بیثبات ساخته و جامعهی فکری-فرهنگی را تضعیف میکند.
نکات فوق، که در نتیجهی بررسی ۱۴۴ جلد کتاب درسی فارسی معارف افغانستان به دست آمده، نشان میدهد که میان آموزههای که در نصاب معارف درج است و آموزش داده میشود و ایدهآل زندگی سیاسی-اجتماعی یا به عبارتی زندگی جمعی ما تفاوت و تناقض وجود دارد. ایدهآل زندگی جمعی ما یک جامعهی کثرتگرا است که در آن به آزادیهای فردی و شهروندی احترام گذاشته شده و برابری انسانها در آن اصل است. از همین رو در ساختار سیاسی تأکید بر دموکراسی انتخاباتی وجود دارد و در قوانین دیگر از آزادی بیان و اندیشه سخن گفته شده است. این در حالی است که در مواردی، آموزههای مندرج در نصاب معارف، براساس یافتههای پژوهش اشارهشده، دانشآموزان را خلاف این ایدهآل آموزش میدهد. این ناهماهنگی میان ایدهآل زندگی جمعی و آموزش و پرورش را میتوان از عوامل انحطاط و درجازگی امروز و خطر چنین وضعی در آینده عنوان کرد. چه ممکن نیست با آموزش آموزههای که به جزماندیشی و رادیکالیسم منجر میشود، به آیندهای با زندگی سیاسی-اجتماعی باز و کثرتگرا امیدوار بود. از این رو نصاب معارف افغانستان نیاز به تغییر و بازنگری جدی و اساسی دارد. بازنگری در مواد و منابع درسی در نهادهای مختلف و در سطوح مختلف به صورت عموم یک امر معمول است. آنچه در این امر باید مورد توجه و محور قرار داده شود دانش، اندیشه، استدلال و خرد، براساس ارزشهای کثرتگرایانهی مدنی در راستای یک جامعهی باز با زندگی جمعی برابر و احترام متقابل میان شهروندان، است. در واقع در کنار آموزشهای علمی و احترام گذاشتن به استقلالیت دانش، در آموزش ارزشها، با توجه به پیچیدگیهای امروز جهان و تنوع فرهنگی، شامل مباحث اعتقادی و باوری، در هر واحد سیاسی در سطح بینالملل، باید محور ارزشهای مدنی و شهروندی و احترام به برابری انسانها باشد. این از آن جهت حیاتی است که اگر به دید واقعگرایانه به اوضاع و احوال جهان در کل و افغانستان بهعنوان بخشی از آن نگاه شود، امکان ساختن جامعهی بهلحاظ فرهنگی یکسان و همرنگ در عمل وجود ندارد و تلاش برای چنین امری، مثلا در معارف، امر عبثی است که باعث انحطاط و درجازدگی میشود. در این میان کشوری موفق است و به پیشرفت دست مییابد که آموزش و پرورش را براساس و محور ارزشهای مدنی و شهروندی قرار میدهد. این روش به حداقلسازی شکافهای اجتماعی که از موانع اصلی عقبماندگی بهشمار میرود کمک میکند. آموزههای جزماندیشانه و رادیکال بهصورت طبیعی بستر شکلگیری شکافهای اجتماعی است. زندگی سیاسی-اجتماعیای که در آن شکافهای اجتماعی به حداقل رسیده باشد، امکان بیشتر پویایی و پیشرفت را دارد.
باری، همچنان که بازبینی و اصلاح مواد و منابع درسی از دستور کارهای عمومی و طبیعی در آموزش و پرورش است، نصاب معارف افغانستان ضرورت جدی به آن دارد. بهعنوان نکته پایانی بخشی از پیشنهادهای پژوهش «آموزش و سیاست؛ ریشهیابی رادیکالیسم دینی در نصاب معارف افغانستان» اینجا آورده میشود. باشد که این پژوهش با افقی که گشوده، باب گفتوگوی در راستای اصلاح نصاب معارف کشور گردد.
بخشی از پیشنهادهای پژوهش:
• نصاب معارف مورد بازبینی، بازاندیشی و بازنویسی قرار گیرد؛
• تمام آموزههای رادیکال دینی-اسلامی از بدنهی نصاب و مواد درسی معارف برداشته شود؛
• مضامینی که ظرفیت ایجاد فکر پرسشگر و انتقادی در دانشآموزان را دارند، همچون مضامین هنر و فلسفهورزی کودکانه، بیشتر وارد نصاب گردد؛
• ایجاد خلاقیت، تحریک و تقویت هوش و فکر باید بر بنیاد شیوههای آموزشی خلاق در نصاب معارف افغانستان پایهگذاری گردد.
نویسنده: رامین کمانگر
[i] سیرت، شهیر (۱۳۹۹). آموزش و سیاست؛ ریشهیابی رادیکالیسم دینی در نصاب معارف افغانستان، کابل: انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان
[ii] https://moe.gov.af/index.php/dr/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B9%DB%B8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D8%AFD9%87%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%AA
