زاهد آریا
جنگ بهعنوان یکی از واقعیتهای زندگی بشر یک پدیدهی انکارناپذیر و غیرقابل حذف در زندگی انسانها بهحساب میآید. حتا تمام کوششهای انسان برای نابودی و حذف آن از جامعه ناکام مانده است. از این جهت، جامعهشناسان جنگ را جز جداناپذیر جامعه انسانی دانسته و آن را یک پدیدهی کاملا اجتماعی میدانند. دربارهی جنگ، همانند سایر مفاهیم جامعهشناسی، تعریفهای مختلفی وجود دارد؛ بهطور مثال، هدلی بال، جنگ را خشونت سازمانیافته میداند که دو یا چند کشور علیه همدیگر انجام میدهند و همچنان کلازویتس معتقد است «جنگ بهکارگیری حد اعلای خشونت در راه خدمت به کشور است». در این میان دانشمند دیگری بنام کوئینی رایت، تعریف جامعتری از جنگ ارایه میکند: «جنگ هنر سازماندادن و بهکارگرفتن نیروهای مسلح برای رسیدن به هدف است.»
جنگها را از دیدگاه و زاویههای مختلف به سه نوع تقسیم میکنند. نوع اول جنگهای منظم یا کلاسیک است. در این نوع جنگها از نیروهای سه گانه (زمینی، هوایی، بحری)، تجهیزات و سلاحهای متعارف کار گرفته میشود و هدف اصلی آن تصرف قلمرو و از بینبردن قدرت نظامی و اقتصادی دشمن است. معیار شکست و پیروزی در این نوع جنگها حفظ مرزها و گسترش مرزها میباشد. نوع دیگر جنگها، جنگهای نامنظم یا چریکی است که پیدایش این نوع جنگها پس از پایان جنگ جهانی دوم، در قالب پیدایش گروهای مختلف و جنبشهای آزادیبخش ملی و بهویژه بعد از حادثه 11 سپتامبر 2001، در قالب انواع و اقسام گروهای تروریستی ظاهر شده است. این نوع جنگ گروهها یا دستههایی است که معمولا از سلسلهمراتب نظامی پیروی نمیکنند. در این گونه گروها ساختار سلسلهمراتبی کمتر حاکم است و بیشتر ساختار سلولی وجود دارد. همچنین تاکتیکهای جنگی بیشتر حاصل و ابتکار خود جنگجویان است و سلاحهای که در این نوع جنگها استفاده میشود سلاحهای سبک و نیمهسنگین و راکت است. در این نوع جنگ هدف گسترش قلمرو نیست، بلکه در این جنگها هدف اصلی واردآوردن خسارات جانی و مالی به دشمن است و توانایی بقا مهمترین مسأله جنگ نامنظم شمرده میشود. پس از پایان جنگ سرد و حادثه 11 سپتامبر 2001 شاهد شیوع نوع جدیدی از جنگ هستیم که به آن جنگ هیبریدی یا ترکیبی میگویند. این نوع شیوهی جنگی محصول تحولات و پیشرفتهای تکنولوژیکی و پیچیدهشدن ابعاد جنگها است. جنگ هیبریدی/ ترکیبی به «راهبرد نظامی پیچیده اطلاق میشود که ترکیبی از نبردها متعارف، نامتعارف، سایبری، روانی، اطلاعاتی» باشد. بهطور معمول این نوع جنگها در جهان امروز توسط دولتها و گروهای تروریستی همانند طالبان، داعش و القاعده و سایر گروهای دیگر سازماندهی میشود. در حال حاضر در جنگهای امروزی در سطح جهان ما شاهد بهکارگیری ترکیبی قابلیتهای نظامی متعارف، نامتعارف، انواع جنگافزارها، انواع نیروها، انواع تاکتیکها و انواع شیوهها جنگ ترکیبی هستیم که شامل دیپلماسی، جنگ اطلاعاتی، حمایت از شورشهای داخلی یا محلی، استفاده از نیروهای منظم و چریکی، استفاده از نیروهای نظامی منظم و ویژه و جنگ اقتصادی و جنگ سایبری میباشد.
تاریخچه
از لحاظ تاریخی، تعدادی از متخصصان روابط بینالملل قدامت جنگ ترکیبی را به دوهزار و 500 سال قبل از امروز میدانند و برای اثبات ادعایشان روش جنگ غیرمستقیم سانتزو و وقایع جنگها بین آتن و اسپارت در اثار توسیدید را مثال میآورند. ولی امروزه بسیاری از متخصصان به این باورند، از آنجای که محیط امنیتی و راهبردی همیشه تحت تأثیر تحولات تکنولوژیکی و جهانیسازی قرار دارد، جنگها نیز در طول تاریخ متأثر از این تحولات است. بنابراین جنگ ترکیبی را یک پدیده جدید در نسل جنگها میدانند. از این رو مبدأ و آغاز جنگ هیبریدی را پس از پایان جنگ سرد و واقعه 11 سپتامبر 2001 میدانند که باعث پایان دوران جنگهای سنتی شد. این تحول پیشآمده باعث بهمیانآمدن نسل جدید از جنگ شد که به آن جنگ هیبریدی یا ترکیبی میگویند. امروزه جنگهای که در عراق، افغانستان، سوریه، یمن و هر نقطه دیگری از جهان جریان دارد جنگهای ترکیبیاند.
ویژگیهای جنگ هیبریدی
ابهام، پیچیدگی و چندبعدیبودن از مهمترین ویژگیهای شیوه جنگ هیبریدی است. با آن هم جنگ هیبریدی دارای شش ویژگی میباشد که قرار ذیل است:
1) یک نیروی هیبریدی دارای ترکیب، قابلیتها و تأثیرات بیهمتا در محیط و پیرامون خود است.
2) هر نیروی هیبریدی یک نوع طرز تفکر منحصر به فرد دارد که باعث بهمیانآمدن نوعی روایت موثر در درون سازمان میشود.
3) یک نیروی هیبریدی همیشه در معرض خطر قرار دارد و از همین لحاظ همواره نگران تهدید نسبت به بقای خودش است.
4) در جنگ هیبریدی موضوع برتری موثر از هر لحاظ میان طرفهای جنگ وجود دارد.
5) یک نیروی هیبریدی هم دارای اجزای متداول و هم اجزای غیرمتداول است.
6) نیروی هیبریدی به دنبال استفاده از عملیات دفاعی هستند.
تفاوت جنگهای هیبریدی با جنگهای کلاسیک
این نکته را باید واضح کرد که جنگ ترکیبی بهدنبال تغییر در تعریف جنگ منظم نیست، بلکه خود ترکیبی از انواع جنگها است. در این تعریف جنگ منظم، جز جنگ هیبریدی است. یکی از تفاوتهای جنگ هیبریدی با جنگ کلاسیک در میزان نوع و شدت تلفات است. در جنگهای مستقیم تلفات جانی بسیار متداول است، اما در جنگهای هیبریدی با حمله سایبری یکی از نهادهای کشور مورد حمله قرار میگیرد و در آن هیچ نوع تلفات انسانی وجود ندارد. بهطور مثال، در جنگ اقتصادی فقر، بیکاری، تورم و رکود در جامعه هدف قرار میگیرد، در جنگ تبلیغاتی فرهنگ یک کشور مورد حمله قرار میگیرد. بنابراین نسبت تلفات در این گونه جنگها تفاوت کرده است. در جنگهای هیبریدی میزان تلفات انسانی طرفهای متخاصم کمتر است و یا هم صفر است. تفاوت اساسی دیگر میان جنگهای کلاسیک و جنگ هیبریدی هزینه مالی جنگ است. جنگهای کلاسیک بسیار پرهزینه و پرتلفات برای هردو طرف جنگ بود. در جنگ کلاسیک هم نیروهای متخاصم و هم نیروهای مدافع هزینههای سنگین مالی و جانی پرداخت میکردند. اما در جنگ هیبریدی برعکس فقط با یک حمله سایبری میتوان با مصرف اندک و ناچیز دشمن را از لحاظ مالی میلیاردها دالر خسارهمند کرد.
بهعنوان نتیجهگیری میتوان گفت همانگونه که تمام پدیدههای اجتماعی همیشه در حال تحول است، جنگ نیز بهعنوان یک پدیده اجتماعی در حال تغییر و تحول است. از دید متخصصان و استراتیژیستهای نظامی و امنیتی، یکی از واقعیتهای مرتبط به جنگ عدم تداوم روشهای جنگیدن است. همانگونه که جهان تحول میکند، فناوریهای جدید بهوجود میآید، جامعههای بشری دگرگون میشود، شیوهها و تاکتیکهای جنگی نیز تغییر میکنند. بنابراین با گذشت زمان و بهمیانآمدن تحولات، شیوه جنگها نیز تغییر کرده است. اما در ماهیت جنگها تغییر نیامده است، تنها چیزهایی که تغییر کرده سازهها، دینامیزمها، راهبردها و تکنیکهای جنگی هستند. از این جهت نظریهپردازان امنیتی و دفاعی معتقدند، جنگ مانند سایر پدیدههای انسانی همگام با تکامل فناوری، جامعه و پارادایمهای علوم تجربی در روند تکاملی قرار دارند و در این جریان تکامل خود را طی میکنند. به همین ترتیب هرگونه تحولی که در زندگی بشر به میان آید در تغییر شیوههای جنگی نیز تأثیرگذار است. بهگونه نمونه، پایان جنگ سرد، تکقطبیشدن جهان، کمشدن تهدیدات جنگهای سنتی، حادثه تروریستی 11 سپتامبر، پیچیدگی مسایل نظام بینالملل باعث بهمیانآمدن نسل جدیدی از جنگ تحت عنوان جنگ هیبریدی یا جنگ ترکیبی شده است. بالاخره اینکه در عصر حاضر جهان بیشتر از اینکه در معرض تهدید جنگهای متعارف و نامتعارف باشد، درگیر تهدیدات جنگ ترکیبی است.
