آزادی بیان در افغانستان پس از حکومت طالبان و روی کارآمدن حکومت دموکراسی در 18 سال گذشته روشنترین دستآورد است. بدون شک بخشی از این دستآورد حاصل تلاش و سختی هزاران خبرنگار است که در بدترین شرایط امنیتی کار کردند و قربانی دادند. هنوز افغانستان بدترین کشور برای خبرنگاران است. خشونت هر روز از آنان قربانی میگیرد. دیروز همزمان بود با روز جهانی «مبارزه با فرهنگ معافیت عاملان خشونت علیه خبرنگاران از مجازات». اما فرهنگ معافیت عاملان خشونت علیه خبرنگاران از مجازات، در افغانستان پررنگتر از هرجایی دیگری است. در نزدیک به دو دههی گذشته از میان دهها پروندهی قتل خبرنگاران تنها به پنج درصد آن رسیدگی شده است. کمیته جهانی حفاظت از خبرنگاران در گزارش سالانهی خود گفته است که افغانستان در سال ۲۰۱۹ میلادی از نگاه «عدم پیگیری قانونی عاملان قتل خبرنگاران» در رده ششم کشورهای جهان قرار داشته است. نی یا نهاد حمایتکننده رسانههای آزاد افغانستان گفته است از میان حدود ۱۱۵ خبرنگار و کارمند رسانهای که در جریان بیش از هفده سال گذشته کشته شدهاند، تنها پروندهی پنج درصد آنها توسط حکومت پیگیری شده است.
برخلاف تصور رایج، آزادی بیان بیش از آزادیهای دیگر در معرض تعرض و تهدید قرار دارد. از یک طرف، خشونتها و قتلهای هدفمند خبرنگاران در حال افزایش است. از سوی دیگر، اقدامات حکومت برای پیگیری پروندههای خشونت علیه خبرنگاران ناکافی است. فرهنگ معافیت عاملان قتل و خشونت علیه خبرنگاران از مجازات به قدرت خود باقی است. با اینکه حکومت وحدت ملی در ظاهر کارهایی برای حمایت از آزادی بیان روی دست گرفت، اما در عمل نتیجه برعکس شده و سال گذشته میلادی، افغانستان خونینترین کشور برای خبرنگاران شد. امسال نیز خشونت علیه خبرنگاران همچنان بالا است. نی میگوید، از آغاز سال جاری میلادی، ۱۰۵ مورد خشونت علیه خبرنگاران را ثبت کرده است. در این میان هشت خبرنگار کشته شده که هفت نفر آنان در جریان کار بوده است. نگرانکننده این است که عامل بیشتر خشونتهای انجامشده بر خبرنگاران افراد حکومتی بودهاند.
دلیل دشمنی طالبان با رسانهها و خبرنگاران مشخص است: طالبان اغلب به این دلیل که رسانهها برخورد همدلانهتری با شهروندان و دولت داشته، نگاه نفرتآمیزی به آنها دارند. به همین دلیل بارها خبرنگاران را تهدید و بهصورت آشگار هدف قرار داده است. اما معنای رفتار خشونتآمیز حکومت با خبرنگاران توجیهپذیر نیست، جز اینکه نشاندهندهی آن است که حکومت در حق این آزادی عملا خیانت و در مورد آن دروغ میگوید. به این ترتیب، خبرنگاران در میدان جنگی هستند که هیچ ضمانتی برای تأمین امنیتشان وجود ندارد و در میدان جنگ یا در حملهی طالبان ممکن است بهسادگی در میان کشتهشدهها قرار بگیرند. مشکل دیگر اینکه حلقات زورمند نیز چه در داخل حکومت و چه بیرون از آن حاضر به تحمل خبرنگاران و کنجکاوی آنها نیستند و بهراحتی برای متوقفکردن آنها، دست به خشونت میزنند.
بنابراین دهها خبرنگار که در راه آزادی بیان جانشان را از دست دادند، در واقع قربانیان فراموششده هستند. حکومت افغانستان باید برای پایانبخشیدن به این وضعیت چند راهکار مشخص را روی دست بگیرد: یک، برای مبارزه با فرهنگ معافیت از مجازات، عاملان قتل خبرنگاران باید محاکمه شوند. به عبارت دیگر، حکومت اگر ارادهای برای حمایت از آزادی بیان دارد، با شروع محاکمه عاملان خشونت بهویژه عاملان «حکومتی» علیه خبرنگاران، این اراده را به نمایش بگذارد. دو، به این خواست نی که در واقع خواست تمام خبرنگاران است، توجه شود. یعنی فرایند رسیدگی به پروندههای خشونت علیه خبرنگاران را سادهسازی کند. اکنون بسیاری از خبرنگاران که مورد خشونت قرار گرفته، بهدلیل زمانبربودن پیگیری و بروکراسی خستهکننده از خیر آن گذشته و میگذرند. سه، به خانوادههای قربانیان جامعه رسانهای افغانستان توجه کند. متأسفانه خانوادههای سربازان آگاهی نیز پس از مرگ آنان به فراموشی سپرده میشود.
با وجود تهدیدها و خشونتها، خبرنگاران در افغانستان همچنان علمدار آزادی بیان و آگاهی خواهد ماند. به همین دلیل است که سازمان عفو بینالملل خبرنگاران افغان را «شجاعترین خبرنگاران» لقب داده که در میدان خوف و خطر وظیفه اجرا میکنند.
