آیا روزهای سخت طالبان فرا رسیده است؟

رییس‌جمهور امریکا در یک اقدام غیرمنتظره، گفت‌وگوهای امریکا با طالبان را متوقف کرد. این اقدام ترمپ همه ‌را به‌شمول طالبان غافل‌گیر کرد. ترمپ این تصمیم را به‌دلیل حمله‌ی چند روز پیش طالبان در کابل که در آن ۱۱ تن به‌َشمول یک سرباز امریکایی کشته شدند، روی دست گرفت. ۱۱ ماه زلمی خلیل‌زاد، فرستاده ویژه‌ی واشنگتن برای صلح تلاش کرد که طالبان را وادار به سازش کند، تا جای در این کار موفق هم شد. به این معنا که دو طرف در ۹ دور گفت‌وگو در قطر که با هدف پایان‌دادن به خشونت‌ها در افغانستان صورت گرفت، بر سر مفاد یک توافق‌نامه به نتایجی رسیده‌اند. در این موافقت‌نامه که در مرحله‌ی امضا قرار داشت، به گفته‌ی خلیل‌زاد دو طرف روی اصول با هم به توافق رسیده‌ بودند. آخرین مرحله تأیید رییس‌جمهور امریکا بود. اما ترمپ این کار را نکرد. او خلاف انتظار روند گفت‌وگوی واشنگتن با طالبان را متوقف یا به گفته‌ی شماری از رسانه‌ها لغو کرد.

چرا رییس‌جمهور امریکا این تصمیم ناگهانی را گرفت؟ هنوز برای این پرسش پاسخ بسیار روشن وجود ندارد. دلیلی که آقای ترمپ در تویت خود به آن اشاره کرده، خیلی موجه به‌نظر نمی‌رسد. کشته‌شدن یک‌ سرباز امریکایی نمی‌تواند دلیل اصلی این تصمیم باشد. زیرا بیش از سه‌هزار و ۵۰۰ نفر از نیروهای ائتلاف جهانی به سرکردگی امریکا در افغانستان طی ۱۸ سال گذشته و از زمان حمله به این کشور در سال ۲۰۰۱ کشته شده‌اند که دوهزار و ۳۰۰ نفر از آن‌ها نیروهای امریکایی بوده‌اند. همزمان در نزدیک به یک ماه گذشته و در گرماگرم گفت‌وگوهای واشنگتن با طالبان، غیرنظامیان زیادی به‌دلیل حملات طالبان قربانی شدند. اما گمانه‌زنی‌ها این است که آقای ترمپ به‌دلیل مخالفت‌های داخلی ناگزیر شد موضع سختی در برابر طالبان بگیرد.

در روزهای اخیر لابی‌های زیادی علیه تلاش‌های خلیل‌زاد در واشنگتن صورت گرفت. صداهای مخالف پیدا و پنهان هم از درون و از هم بیرون حکومت آقای ترمپ علیه توافق این کشور با طالبان شنیده می‌شد. وزیر خارجه امریکا اولین کسی بود که ساز مخالفت سر داد. مجله تایم در گزارشی اختصاصی و به نقل از منابع خود در آمریکا، اروپا و افغانستان خبر داد که وزیر خارجه امریکا مایل نیست به‌دلیل خطر به‌‌هم‌خوردن این توافق‌نامه و عدم پابندی طالبان به پای این موافقت‌نامه امضا کند. پیش از این هم گزارش شده بود که وزیر دفاع امریکا به‌دلیل مخالفت با خروج امریکا از افغانستان و گفت‌وگوهای این کشور با طالبان، از دور ‌مذاکرات بیرون گذاشته شده است. همزمان کنگره امریکا نیز که یک ضلع قدرت در امریکا است با فرستادن نامه به خلیل‌زاد او را به کنگره احضار کرد. کنگره از آقای خلیل‌زاد خواستار دریافت جزئیات توافق صلح با طالبان شد. دو روز پیش از احضار آقای خلیل‌زاد توسط نمایند‌گان مجلس امریکا، ۹ دیپلمات ارشد آمریکایی در بیانیه‌ی مشترک از پیامد خروج شتاب‌زده امریکا از افغانستان هشدار دادند. این گروه از دیپلمات‌ها که سابقه‌ی کار و شناخت نزدیکی از افغانستان دارد، در بیانیه‌ی خود گفته بود که خروج شتاب‌زده‌ی نیروهای آمریکا از افغانستان، این کشور را به کام «جنگ داخلی تمام‌عیار» فرو می‌برد. مجموع این واکنش‌ها درست زمانی اتفاق افتاد که سازش آمریکا و طالبان نهایی و قرار بود به‌زودی هر دوجانب یک موافقت‌نامه امضا می‌کردند. اما تصمیم تازه ترمپ تمام این معادلات را به‌هم ریخت.

حالا پرسش اصلی این است که قدم بعدی امریکا چیست؟ ایالات متحده سه راه بیش‌تر ندارد: اول، بازگشت به مذاکره؛ به این معنی که طالبان کوتاه بیایند و تعهد دهند که خشونت‌ها را متوقف کند. در این صورت احتمالا «توقف خشونت‌ها» به‌عنوان پیش‌شرط بازگشت به مذاکره مطرح خواهد شد. در طول ۹ دور مذاکره‌ی آقای خلیل‌زاد با طالبان همواره توقف خشونت از سوی امریکا مطرح شد، اما گروه طالبان هرگز به آن تن نداد. برعکس امریکا کوتاه آمد و خشونت‌ها را کاهش داد. اما در عمل طالبان برعکس از کارت خشونت برای امتیاز بیش‌تر استفاده کردند. چرخه‌ی خشونت‌آفرینی، دست‌کم در یک ماه گذشته و در آستانه‌ی توافق دو طرف، از سوی طالبان افزایش بی‌پیشنه یافت. دوم، گزینه‌ی سرکوب طالبان است. پیش از این ترمپ در دیدار با عمران خان نخست وزیر پاکستان در واشنگتن در خصوص استراتژی کشورش در افغانستان گفته بود که اگر آمریکا بخواهد، در جنگ افغانستان در ظرف یک هفته پیروز خواهد شد. این سخنان را ترمپ در چند جای دیگر نیز به زبان آورد. هرچند این سخنان ترمپ با واکنش‌های زیادی مواجه شد؛ اما روشن بود که نوک این هشدار متوجه طالبان بود. رفتار رییس‌جمهور امریکا غیرقابل پیش‌بینی است. بعید نیست که ترمپ گزینه‌ی سرکوب جدی طالبان را روی دست گیرد. با این‌که این گزینه بعید نیست، ولی به یقین اولین گزینه‌ی امریکا نخواهد بود. سوم، حفظ وضعیت موجود. این گزینه‌، اخرین گزینه‌ی امریکا در افغانستان خواهد بود. جنگ امریکا با طالبان در افغانستان برای این کشور فرسایشی شده است. برای سیاست‌مداران امریکایی سخت خواهند بود برای حفظ وضعیت موجود، افکار عمومی امریکا را قانع کند. از طرف دیگر، ترمپ نیز مخالف وضعیت موجود است. او از روزهای نخست که در امریکا به قدرت رسید، برنامه جنوب آسیای خود را معرفی کرد که در آن به ختم جنگ در افغانستان تأکید شده بود. پیوسته آقای ترمپ این هدف را دنبال کرده است.

این‌که کدام یک از این سه سناریو اقدام بعدی امریکا خواهد بود، بستگی دارد به واکنش طالبان. گفته می‌شود نمایندگان گروه طالبان نشست فوری و داخلی برگزار خواهد کرد تا روی تصمیم رییس‌جمهوری آمریکا بحث کنند. اگر طالبان کوتاه بیایند و در نتیجه توقف خشونت‌ها را بپذیرند، بدون شک امریکا به مذاکره باز خواهد گشت. این کار از دو جهت به سود امریکا است: از یک طرف ترمپ موفق می‌شود تا حدودی به نگرانی‌های داخلی در امریکا پاسخ دهد و از طرف دیگر، به نگرانی دولت افغانستان وقعی بگذارد. کابل همواره انتقاد داشت که صلح در میدان جنگ ممکن نیست. به این معنا که نمی‌شود هم به خشونت‌ها دامن زد و هم پای میز صلح نشست. ارگ نیز امروز در واکنش به توقف گفت‌وگوهای امریکا با طالبان گفته است که «صلح واقعی تنها زمانی با طالبان به‌دست می‌آید که آنان خشونت‌ها را متوقف کرده و حاضر باشند با حکومت افغانستان مذاکره کنند.»

اما اگر طالبان کوتاه نیاید، بدون شک امریکا ناگزیر است که سرکوب جدی طالبان را روی دست بگیرد. یگی از گمانه‌زنی‌ها این است که طالبان ممکن خشونت‌ها را در روزهای اخیر شدت بخشد. دلیل این کار هم تا حدودی روشن است. طالبان برای امتیازگیری در میز گفت‌وگو -چه با امریکا و چه با حکومت افغانستان- کارت بازی جز خشونت‌آفرینی ندارند.

هر سه سناریو بدون شک شرایط را برای طالبان سخت‌تر خواهد کرد. چه طالبان کوتاه بیاید و پیش‌شرط‌های تازه‌ی امریکا را قبول کند که در این صورت گروه طالبان چاره‌ای جز کوتاه‌آمدن در بسیاری از موارد را ندارد. شرایط ایده‌آل که طالبان در طول این دوران برای خود تعریف کرده بود، به‌هم خواهد ریخت. چه کوتاه نیاید و امریکا از گزینه‌ی نظامی استفاده کند. در این صورت نیز طالبان شکست خواهد خورد. حتا اگر امریکا ناگزیر شود اخرین گزینه را حفط کند، بازهم به قول ترمپ، طالبان برای چند دهه‌ی دیگر توان جنگیدن را دارند؟ برای امریکا کنارآمدن با همه‌ی این ‎گزینه کار چندان سختی نخواهد بود.