ملیحه کاظمی
وزارت تحصیلات عالی برای نخستینبار طرح 100 پروژهی پژوهشی را روی دست گرفته است. این وزارت از تمامی دانشگاههای دولتی خواسته است که پیشنهادهای تحقیقیشان را به این وزارت بفرستند.
به گفتهی مسئولان قرار است این وزارت از میان طرحهای تحقیقی دریافتشده، 100 طرح برتر را برگزیند و تمویل مالی کند.
محمدحنیف فرزان معاون سخنگوی وزارت تحصیلات عالی میگوید، این طرح به هدف معیاریساختن روند پژوهش در دانشگاهها روی دست گرفته شده است. در این طرح به پیشنهاداتی اولویت داده میشود که روی مسایل اجتماعی و اقتصادی تمرکز کرده باشد. همچنان قرار است پژوهشهای بهدستآمده در سیاستگذاریهای مرتبط دولتی نیز استفاده شود.
معاون سخنگوی وزارت تحصیلات عالی در گفتوگو با اطلاعات روز گفت، استادان دانشگاههای دولتی میتوانند بهصورت فردی یا گروهی پیشهادهای پژوهشیشان را به این وزارت بفرستند.
این طرح برای امسال است. مسئولان وزارت میگویند، در سال آینده این طرح بزرگتر خواهد شد: «هزینههای مالی این پروژههای تحقیقی امسال از بودجهی خود وزارت و کمک مالی دونرهای ما تمویل میشود. برای سال آینده قرار است تا بودجهی مشخصی را به وزارت مالیه پیشنهاد کنند.»
این طرح برای اولینبار در افغانستان روی دست گرفته شده است. پیش از این انجام پژوهشهای علمی در دانشگاههای افغانستان بهصورت رایگان یا به هدف بلندبردن درجهی علمی انجام میشد.
قرار است طرحهای ثبتشده پس از تأیید وزارت تحصیلات عالی، در قالب مقالات پژوهشی و در یک ویژهنامه نیز چاپ شود.
با اینکه اینطرح اولینبار است که روی دست گرفته شده، اما از دید کارشناسان ممکن است طرح موفقی نباشد. انتقاد از ضعف وضعیت پژوهشگری در دانشگاههای افغانستان زیاد است.
کار بیفایده؟
احمدضیا رفعت، استاد دانشگاه کابل میگوید، تجربه نشان داده است که وزارت تحصیلات در کارهایی علمی بیشتر مخل بوده است تا برنامهریز و نظارتگر: «دخالتهای وزارت تحصیلات عالی کشور در کارهای دانشگاهها به عوض بهبود وضع، بیشتر منجر به بدترشدن وضع شده است.»
آقای رفعت همچنان به این باور است که وقتی وزارت تحصیلات عالی نتوانسته هنوز قانون تحصیلات عالی را از مجلس پاس کند، چگونه میتوان اعتماد کرد که در فعالیتهای تحقیقی همکاری و زمینهسازیهای لازم را انجام داده میتواند: «وزارت تحصیلات درجریان سال جاری دو بار قانون تحصیلات را بازبینی کرده است، اما تا هنوز در این قانون نارساییهای جدی وجود دارد.»
به اعتقاد آقای رفعت این طرح باید به دانشگاهها واگذار شود و صلاحیت و بودجهی مالی نیز در اختیار دانشگاه باشد تا وزارت تحصیلات عالی.
آقای رفعت گفت این وزارت در مرحلهی اجرایی این پروژه مجبور خواهد شد تا به دانشگاهها متوسل شود؛ چرا که برای اجراییکردن این طرح استاد و پژوهشگر به قدر کافی در اختیار ندارد.
آقای رفعت تأکید میکند «واگذاری این پروژهها به دانشگاهها میتواند در سرعت و کیفیت اجرایی آن موثر واقع شود. دانشگاهها با شناخت از کادرهای علمی خود میتوانند بهراحتی برای این پروژه برنامه بریزند و کادرهای علمی را به کار بگمارند.»
به باور آقای رفعت، وزارت تحصیلات با مدیریت متمرکز و آمرانهی خود تلاش دارد دانشگاهها را هر چه بیشتر وابسته به این وزارت نگهدارد: «بهجای این طرح باید به دانشگاهها استقلالیت مالی و علمی داده شود.»
موفقیت مشروط
این در حالیست که شماری دیگری از کارشناسان این اقدام را برای آیندهی نظام آموزش عالی کشور مثبت و امیدوارکننده میدانند؛ با این شرط که این پروژهها در قالب تشکیلات منظم و مداوم کارهایشان را به پیش ببرند و از اصول و منطق کاری برخوردار باشند.
رامین کمانگر، محقق در انستیوت مطالعات استراتژیک افغانستان میگوید: «تمویل پروژههای تحقیقی یک گام امیدوارکننده و ارزشمند برای نظام آموزش عالی کشور است؛ اما با این شرط که در یک چارچوب مشخص و بهصورت دوامدار صورت گیرد و از اصول و منطق برخوردار باشد.»
او اضافه کرد که منطق این پروسه، مدت زمان تکمیل پروژه، میزان صلاحیت هیأت بررسیکننده، منطق تقسیم امکانات مالی، هزینهی مجموعی پروژه، زمان کاری کادرهای علمی همکار باید روشن باشد.
آقای کمانگر همچنان به ابهامات این طرح اشاره دارد: «پروژههای تحقیقاتی مطالعات مقدماتی و برنامهریزی نیاز دارد که در بیشتر موارد بیش از سه هفته به طول میانجامد. اختصاص 20 روز برای تکمیل پروپوزل تحقیق فرصت محدودی است؛ مخصوصا وقتی که یک پروژه بهصورت گروپی طرح شود.»
آقای کمانگر میگوید پروژههای تحقیقی که از نشانی دولت تمویل میشود میتواند برای استحکام و تحکم نهادهای دولتی کمککننده باشد. در نهادهای دولتی کمتر دیده شده که به بخش تحقیقاتی از بودجهی خودشان اختصاص دهند و در قرارداد با دانشگاهها بخواهند که پروژهها را تمویل کنند.
آقای کمانگر افزود جای پژوهش معیاری در نظام آموزش عالی خالی است: «طرح این برنامه در طولانیمدت یک ظرفیتی را در دیپارتمنتها بهوجود میآورد که برای انجام کارهای پژوهشی در دپیارتمنت یک پژوهشگر استخدام کنند.»
وزارت تحصیلات عالی کشور بهتازگی ریاست تحقیق، تألیف و ترجمه را در چوکات این وزارت ایجاد کرده است. هدف از ایجاد این ریاست نهادینهشدن تحقیقات علمی و معیاری در نهاد تحصیلات عالی گفته شده است.
