نظامی‌گری راه‌حلی برای بحران آب نیست

جواد ظریف، وزیر خارجه‌ی ایران اخیراً از این‌که گفت‌وگوی ایران و افغانستان بر سر تأمین حق‌آبه‌ی ایران به توافقی نرسیده‌اند خبر داد و این هشدار را به آن افزود که در صورت ادامه‌ی این وضعیت کشورش دست به «عمل متقابل» زد. پنج روز پیش مرکز شهر فراه آماج حمله‌ی گسترده‌ی طالبان قرار گرفت و بخش‌های از آن به دست این گروه سقوط کرد. پس از شکست سنگین طالبان دیروز وزیر دفاع کشور در این ولایت، جنگ در فراه را جنگ برای مدیریت آب عنوان کرد. اگر این فرض شتاب‌زده را بپذیریم که ایران از بسط هژمونی مذهبی‌ خودش به سمت جنگ بر سر منابع آبی تغییر موضع داده، باید به این مسأله نیز فکر شود که چه‌گونه می‌توان جنگ نظامی را به گفت‌وگوی سیاسی برای حل و فصل منصفانه‌ و پایدار مدیریت آب تغییر داد.
رییس‌جمهور غنی در دیدار سال گذشته‌اش با حسن روحانی، رییس‌جمهور ایران، از گفت‌وگو بر سر مسایل آبی میان دو کشور استقبال کرد و کمیته‌ی مشترکی نیز برای بررسی این موضوع تعیین شد. تا آن‌جا که به دولت باز می‌گردد، در این مسأله همواره از گفت‌وگو و توافق سیاسی-حقوقی پایدار حمایت کرده و برای انجام آن آمادگی‌اش را ابراز کرده است. اما ایران به مثابه‌ی یک دولت انقلابی در مواجهه‌اش با کشورهای منطقه همواره رویکرد خصمانه، مداخلانه‌جویانه و هژمونیک داشته است. ایران از «مذهب» به عنوان ابزار بسط هژمونی‌ سیاسی‌اش استفاده‌ی ویران‌گری در منطقه کرده است. برای درک روشن این مسأله می‌توان به عراق و پاکستان اشاره کرد، دو کشوری که ایران به صورت پیوسته در آن مداخله‌ی استخباراتی و نظامی کرده و حلقات مذهبی‌ تندرو را مورد حمایت عظیم مالی و نظامی قرار داده است. افغانستان نیز عرصه‌ی دیگری برای مداخله‌ی این کشور بوده با این تفاوت که علاوه بر مذهب، اشتراک فرهنگی میان دو کشور نیز به فرصتی برای سوءرفتار سیاسی ایران در این کشور تبدیل شده است.
به نظر می‌رسد برای رسیدن به ثبات منطقه‌یی خاصتاً در مواردی مانند منابع طبیعی و آب ایران باید حسن نیت‌اش را اثبات کند و دست از تخریب و مداخله‌جویی و جنگ‌افروزی بردارد. این کشور باید به ظن حمایت از طالبان و ارسال سلاح به این گروه به صورت روشن پایان دهد. پس از آن فرصت گفت‌وگو بر سر مسایل آبی میان دو کشور به دست می‌آید.
افغانستان از نظر جغرافیایی در موقعیت برتری قرار داد و به همین دلیل بخشی از منابع آبی بخش‌های مرز غربی‌یی ایران خاصه سیستان و بلوچستان از این کشور سرچشمه می‌گیرد. در چارچوب دیپلماسی آبی، افغانستان به صورت طبیعی بخت بهره‌بردن حداکثری از آب‌های کشورش را دارد. ایران نیز در سیاست‌های آبی‌اش با عراق این را حق طبیعی خود فرض کرده که از آن «حتا برای اعمال نفوذ در آن کشور» بهره ببرد. سردار رحیم صفوی، مشاور ارشد رهبر ایران، در هشتم حوت سال گذشته گفت: «سالانه ۱۰ میلیارد و ۲۰۰ میلیون متر مکعب آب از کشور خارج می‌شود که ۷ میلیارد آن وارد عراق می‌شود، براین اساس باید با استفاده از این مزیت و با کمک آب نفوذ منطقه‌ای داشته باشیم.» اما وقتی آقای صفوی به افغانستان می‌رسد، ساخت بندهای آب‌گردان و تولید برق در هرات و فراه را توطئه‌ی امریکایی می‌شمارد و بر آن می‌شورد.
چنین دیدگاهی عاری از هرگونه حقیقت و توهم محض است. افغانستان در سال‌های اخیر پیوسته با خشک‌سالی و بحران کم‌آبی دست و پنجه نرم کرده است. بیش از یک‌چهارم زمین‌های این کشور لم‌یزرع‌اند و تقریباً بخش عمده‌ی برق مصرفی کشور از برق وارداتی تأمین می‌شود. در چهل سال گذشته به این دلیل که افغانستان فاقد هرنوع ثبات سیاسی بوده، بیش از 70 درصد آب‌های آن بی‌هیچ استفاده‌یی از کشور خارج می‌شود. بنابر این، این حق غیرقابل تردید افغانستان است که از آب‌های کشورش برای توسعه‌ی زراعت، مبارزه با بحران کم‌آبی و تولید برق استفاده کند و مانند هر کشوری دیگر نیازها و منافع ملی‌اش را اولویت بدهد.
اعمال نفوذ نظامی و مداخله در امور امنیت ملی کشور پیش از آن‌که ربط چندانی با نگرانی ایران از خطر خشک‌سالی داشته باشد، ریشه در نظامی‌گری دولت انقلابی دارد و نشان‌دهنده‌ی آن است که این کشور پیوسته با رویکرد هژمونیک با همسایگان‌اش خاصتاً افغانستان برخورد کرده است. این وضعیت شاید بتواند افغانستان را تحت فشار بگذارد، اما راه حل پایداری در برابر بحران کم‌آبی دو کشور پیش نمی‌نهد. بنابر این، بهتر است به جای توسل به زور و تقویت گروه‌های تروریستی، ایران و افغانستان با بهره‌گیری از دیپلماسی آبی و گفت‌وگو بر سر توزیع دوراندیشانه و مبتنی بر منافع و حقوق دو کشور به صورت پایدار استفاده کنند.
اظهارات وزیر دفاع کشور در این مورد، اکنون جنجال آب میان ایران و افغانستان به سطح کشانده است. بهتر است، به جای اظهاراتی صرفاً توجیه‌گرانه، حکومت از طریق مجاری دیپلماتیک اعتراض‌اش را به ایران برساند و با برنامه‌ی روشن از یک‌سو منفعت آب‌های کشور را برای مردم تمهید کند و از جهتی دیگر جلو فعالیت‌های تخریب‌گرانه بگیرد.