فرمانداری که برکنار شد اما پادشاهی‌اش برقرار ماند

واشنگتن پست – شریف حسن

مزارشریف- بیلبوردهای بزرگ در سراسر این شهر پررونق در شمال افغانستان، مرد قدبلند و با اعتمادبه‌نفسی را در ژست‌ها و لباس‌های مختلف نشان می‌دهند. در یکی از این تابلوها او تاجی بر سر نهاده است؛ همانند یک پادشاه.
عطامحمد نور، مرد پرقدرت، ثروتمند و جنجالی که 14 سال والی ولایت بلخ بود، در ماه دسامبر رسما از مقامش برکنار شد و پس از ماه‌ها مقاومت در برابر فرمان رییس‌جمهور غنی، در ماه مارچ دفترش را ترک کرد.
اما این‌جا در مرکز ولایت بلخ، تصویر باابهت نور در همه‌جا است. بسیاری از مردم می‌گویند که او هنوزهم مسوول این ولایت است. محمداسحاق رهگذر که به‌جای او مقرر شده است، به نور با عنوان «عالی‌جناب» اشاره می‌کند. کانال تلویزیون محلی دولتی به فعالیت‌ها و اظهارات نور اهمیت برجسته‌تری می‌دهد.
هدایت نجفی 22 ساله می‌گوید: «والی واقعی استاد عطا است. رهگذر نقش نمادین دارد.» استاد که به معنای معلم است، به‌عنوان اصطلاحی برای [بیان] احترام استفاده می‌شود. هدایت که مغازه‌ی خواروبار فروشی‌اش در یک محله‌ی رنگ‌ورورفته‌ی شهر قرار دارد، علاوه می‌کند: «من تاکنون پوسترهای والی جدید را ندیده‌ام.»
در حالی‌که سلف غنی، حامد کرزی، اربابان منطقه‌یی را با منافع مالی و حمایت سیاسی با خود نگه می‌داشت، غنی هرچند با موفقیت‌ محدود، تلاش کرده است که آن‌ها را محدود و مهار کند. او مشخصاً با مردان قدرت‌مند شمال از جمله نور و عبدالرشید دوستم، که به‌حیث معاون رییس‌جمهور خدمت می‌کرد اما اکنون به ترکیه تبعید شده، سرشاخ شده است.
نور هرگز نیت‌اش را از رویارویی با رییس‌جمهور غنی در [انتخابات ریاست‌جمهوری] سال آینده پنهان نکرده است؛ هرچند او می‌گوید که به خواسته‌‌ی حزب سیاسی‌اش، جمعیت اسلامی، احترام خواهد گذاشت. جمعیت اسلامی تحت سلطه‌ی تاجیک‌هایی امثال نور است. غنی پشتون است و این دو گروه دیری‌ست که رقبای سیاسی یکدیگر هستند.
در همین ‌حال، به نظر می‌رسد که نور هنوز سکان هدایت قلمرو قدیمی‌اش را در اختیار دارد. او اخیراً در یک عملیات نظامی یک هفته‌یی علیه طالبان در یک ولسوالی روستایی بلخ شرکت داشته است. عکس‌های وی در لباس پولیس در رسانه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته شد.
مقامات محلی اظهار داشتند که او در آن‌جا برای مشوره‌دهی به رهگذر در مورد چگونگی جنگ با طالبان حضور داشته. نور در حالی‌که دخالت در کار والی جدید را رد می‌کند، می‌گوید که او مأموریت را رهبری کرده است.
نور در پاسخ کتبی به سوالات گفت: «اگر من این عملیات را رهبری نمی‌کردم، طالبان به روستاهای مجاور رسیده بودند.» او گفت که به پاکسازی قریه‌ها و افراز پاسگاه‌های مستحکم برای جلوگیری از پیشرفت طالبان کمک کرده است.
همین گرفتن عنوان والی از نور، خودش یک نبرد بود. او بلخ را به یک ولایت مرفه تبدیل کرده، شورشیان را دور نگه‌داشته و در این جریان خودش ثروت‌مند شده است. او ماه‌ها در برابر دستور غنی مبنی بر برکناری‌اش آشکارا ایستادگی کرد -امری که به ترس از یک جنگ داخلی دیگر دامن زد- و به رییس‌جمهور هشدار داد که از زور برای حذف وی استفاده نکند.
این مخالفت و بن‌بست سیاسی ناشی از آن به اندازه‌یی شدید شد که معاون رییس‌جمهور امریکا مایک پنس مداخله کرد و خواستار انتقال صلح‌آمیز قدرت شد. سرانجام پس از این‌که غنی امتیازات بیشتری داد، نور هم موافقت کرد.
براساس گزارش‌ رسانه‌های افغانستان و اسنادی که از سوی نزدیکان نور به واشنگتن‌پست ارائه شده، این امتیازات شامل دادن اختیار به نور برای انتخاب جانشین‌اش، فرمانده پولیس این ولایت، دو وزیر کابینه و دو سفیر می‌شود.
ادامه‌ی نقش برجسته‌ی وی در بلخ و درخواستش مبنی بر انتخاب مقامات ارشد دولتی ممکن است بخشی از استراتژی نور برای راه‌اندازی کارزار ریاست‌جمهوری باشد. نور طرف‌دارانش را برای شرکت در انتخابات پارلمانی ماه اکتوبر بسیج کرده و برای ایجاد اتحادها با رهبران قومی پشتون، هزاره و ازبیک ملاقات کرده است.
اما تحلیل‌گران می‌گویند که نور در درون حزب‌اش، مجبور خواهد شد که مانورهای نیرنگ‌آمیزی را به کار بندد. جمعیت اسلامی دیری‌ست که میان‌ جناح‌ها و رهبران مختلف این حزب، از جمله عبدالله عبدالله تقسیم است. عبدالله رییس ‌اجرایی دولت فعلی است که در دو انتخابات پیشین ریاست‌جمهوری در برابر کرزی و غنی، حمایت نور را با خود داشت.
نور که در صحنه‌ی سیاست پساطالبان نقش غیرمعمول و گاهی اوقات مختل‌کننده را بازی کرده است، ممکن است در صورتی‌که عبدالله تصمیم بگیرد دوباره برای کرسی ریاست‌جمهوری اقدام کند یا حمایت‌اش را از شخص دیگری اعلام کند، مجبور شودکه صبر کند. آن‌گونه که توماس روتیگ از شبکه‌ی تحلیلگران مستقل افغانستان می‌گوید «به نظر می‌رسد که نور قدرت‌مندترین رهبر باشد اما ترکیب سایر رهبران با هم‌دیگر قدرت‌مندتر از وی هستند.» هرچند که او در بلخ همیشه پادشاه بوده است.
محمدابراهیم خیراندیش، عضو شورای ولایتی بلخ می‌گوید: «قدرت او بیشتر از قانون و حکومت مرکزی بود… نفوذ او روی بلخ ادامه خواهد داشت.»
غنی در ابتدا مرد دیگری را به جای نور، والی بلخ مقرر کرده بود، اما بنا بر گزارش‌ رسانه‌های افغانستان و اسناد ارائه‌شده از سوی نزدیکان نور، او این انتخاب را رد و چهار گزینه‌ی دیگر از جمله رهگذر را پیشنهاد کرد. والی جدید که در دهه‌ی 1980 در یک گروه شبه‌نظامی ضدشوروی تحت فرماندهی نور خدمت کرده، عضو جمعیت اسلامی است. منتقدان می‌گویند شک دارند که او هرگز به خواسته‌های نور نه بگوید.
گل‌رحمان همدرد، یکی از مخالفان سیاسی (پشتون) نور می‌گوید: «نور برای چهارده سال بدون نظارت دولت روی منابع اقتصادی و نظامی کنترل داشت… او سعی خواهد کرد کنترل‌ روی این منابع را در آینده حفظ کند.»
همدرد می‌گوید که طی سال‌ها نور خویشاوندان و اعضای جمعیت اسلامی نزدیک به خودش را در پست‌های کلیدی این ولایت منصوب کرده است. امروزه یک برادرزن معاون رییس اطلاعات است و دیگری معاون رییس گمرک بلخ.
برای بسیاری از ساکنان بلخ، حکومت مستبدانه‌ی نور در بلخ ارزش‌اش را داشته است. با این‌که طالبان در برخی از مناطق بلخ فعال‌اند، اما این ولایت یکی از امن‌ترین ولایات کشور است. مزارشریف، شهری با حدودا 1 میلیون جمعیت، نسبتاً صلح‌آمیز و از زندگی شبانه‌ی پرجنب‌وجوشی برخوردار است. خانواده‌ها در پارک‌ها می‌نشینند و تا نیمه‌های شب از زیارت گنبد-آبی مشهور شهر بازدید می‌کنند.
شیرمحمد هاشمی 56 ساله می‌گوید: «کسی جرأت نمی‌کند به ما مزاحمت کند. این به خاطر استاد عطا است.» هاشمی که در نزدیکی زیارت فرش‌فروشی دارد می‌گوید: «او برای مردم سخت کار کرده است. تصمیم دولت برای برکناری وی اشتباه بود.»
غلام‌حبیب جمشیدی 46 ساله، مهندس زیست‌پزشکی از کابل در عصر یکی از روزهای اخیر با خانواده‌اش در یک پارک تفریحی تفریح می‌کرد. او گفت که شش ماه پیش به بلخ نقل مکان کرده است، زیرا پایتخت با حملات شورشی مکرر بسیار ناامن شده بود. او گفت که مزارشریف «امن‌ترین مکان در کشور است.»
سایر هواداران نور او را به‌خاطر توسعه‌ی اقتصادی منطقه، از جمله ساخت بندر رودخانه‌ی حیرتان که بلخ را با همسایه‌اش ازبیکستان وصل می‌کند، می‌ستایند. اما منتقدان ادعا می‌کنند که نور و همکاران نزدیکش بیشترین سود را برای خودشان جمع کرده‌اند، از سرمایه‌گذاران خواهان امتیاز پولی شده‌اند و قراردادهای سودآور را به متحدان‌شان واگذار کرده‌اند.
نور هم‌چنین به رفتارهای خشونت‌آمیز از جمله استفاده از وفاداران مسلح‌اش برای ارعاب مخالفان‌اش، متهم شده است. یافته‌های گزارش سال 2015 سازمان دیده‌بان حقوق بشر نشان می‌دهد که «شبکه‌یی از شبه‌نظامیان تحت فرماندهی وی… در نقض جدی حقوق بشر دخیل بوده‌ است.»
نور به این‌که او در حین خدمت به‌عنوان والی بلخ، مشغول فعالیت‌های «بیزنسی» شخصی بوده است اذعان می‌کند اما بارها ادعاهای فساد علیه خودش را رد کرده و گفته است که آن‌ها «بی‌اساس» است و از سوی رقبای وی ساخته و پرداخته شده است.
نور در پاسخ کتبی به پرسش‌ها گفته است: «من بارها گفته‌ام و بازهم می‌گویم که حتا یک تکه سند که آن‌ها بتوانند آن را برای پشتیبانی از ادعای‌شان ارائه کنند وجود ندارد.»
این نگرانی‌ها هنوز برای بسیاری از هواداران نور، در مقایسه با مامن صلح و ثباتی که او در بلخ ساخته است، اهمیتی ندارند.
راضیه آزره 21 ساله دانشجوی دانشگاه بلخ می‌گوید: «او در قلب ماست… ما تا زنده هستیم از او حمایت خواهیم کرد.»