خشکاندن مزارع مرگ راه عملی می‌خواهد

اگر افغانستان در رأس هیچ فهرستی قرار نداشته باشد، دستکم در رأس فهرست کشورهای قرار دارد که بیش‌ترین مواد مخدر جهان را تولید می‌کنند. مزارع خشخاش تنها به دشت‌های پهناور هلمند و قندهار ختم نمی‌شود. این مزارع را در همه جا می‌توان یافت، از بلندی‌های بدخشان تا اطراف کابل، پایتخت. گفته می‌شود افغانستان کمتر از 90درصد مواد مخدر جهان را تولید می‌کند. تجارت پررونقی بر سر این محصول مرگ‌بار در جریان است؛ تا آن‌جا که طالبان نیز بخشی از نیازهای مالی شان را از این راه تأمین می‌کنند.
افغانستان با داشتن بیش از یک‌ونیم میلیون معتاد به مواد مخدر، که هزاران تن از آن‌ها بی‌خانمان و آواره‌اند، با یک فاجعه‌ی انسانی روبه‌رو است. نشانه‌های این فاجعه را می‌توان هم‌اکنون در پایتخت، در پارک‌ها و زیر پل‌ها، می‌توان دید. آن‌ها صرفاً به خود شان ضربه نمی‌زنند؛ بلکه آثار زیان‌بار آن‌ها بر بخش‌های مختلف جامعه قابل دید است.
به همین دلایل، از بدو سقوط طالبان، مسأله‌ی مبارزه با مواد مخدر به یک مسأله‌ی جدی در کنار مبارزه با تروریسم، تأمین امنیت و بازسازی، تبدیل شد. وزارت مبارزه با مواد مخدر ایجاد شد، که یک ساختار مستقل بودجه‌یی است و پاسخ‌گو به پارلمان کشور. علاوه بر آن، بخش‌های مبارزه با مواد مخدر در پولیس ملی نیز ایجاد شده است. ایالات متحده‌ی امریکا بیش از هفت‌میلیارد دالر را صرف مبارزه با تولید و انتقال مواد مخدر کرده است. علی رغم تأسیس این نهادها و صرف بودجه‌ی میلیاردی جامعه‌ی جهانی، در عمل گراف تولید مواد مخدر سیر صعودی داشته، قاچاق مواد مخدر افزایش یافته و شمار معتادان به مواد مخدر در مقایسه با سال‌های قبل بیش‌تر شده است. یک گزارش مشترک وزارت مبارزه با مواد مخدر و دفتر جرایم و مواد مخدر سازمان ملل متحد در ماه عقرب سال گذشته نشان داده که تولید مواد مخدر در مقایسه با سال قبل از آن 43 درصد افزایش یافته و به چهارهزار و هشت‌صد تن در سال رسیده است. رقم یک‌ونیم میلیون معتادان نیز نزدیک به مرز سه‌ میلیون معتاد رسیده است.
وزارت مبارزه با مواد مخدر می‌گوید که مبارزه با مواد مخدر مستلزم هم‌کاری‌های منطقه‌یی است. به همین منظور دیروز نشستی برای جست‌وجوی راه‌های جلوگیری از افزایش قاچاق و مصرف مواد مخدر در کابل برگزار شده بود. در این نشست نمایندگان دوازده کشور، به شمول ایران و پاکستان و امارات متحده عربی حضور دارند.
برگزاری این نشست ظاهراً پاسخی است به مسایلی مربوط به تولید، قاچاق و مصرف مواد مخدر برشمردیم؛ اما به نظر نمی‌رسد از چنین نشستی پاسخ روشنی در برابر این سوال بیابیم که چرا مواد مخدر از رشد نمی‌ایستد.
واقعیت این است که در غیبت اراده و توان‌مندی نهادی کافی برای تدوین راهبرد و اجرای آن برای کاهش تولید و مصرف مواد مخدر، برگزاری نشست‌‌های این‌چنینی الزاماً وضعیت را تغییر نمی‌دهد.
این وزارت فاقد برنامه‌ی عملی جدی است. خبرنامه‌های که از فعالیت این وزارت نشر شده، نشان می‌دهد که وزارت مبارزه با مواد مخدر هیچ تلاش واقعی‌یی برای کاهش تولید و مصرف مواد مخدر نکرده است. توزیع تخم و مرغ برای چند خانم در یکی از ولایات، هیچ ربط وثیقی با انتظاری که از یک نهاد پالیسی‌ساز در بخش مهار تولید و توزیع مواد مخدر می‌رود، ندارد. برنامه‌ی منظمی برای آگاهی عامه در مورد اضرار مواد مخدر وجود ندارد. این وزارت‌خانه به غیر از چند برنامه‌ی کوچک، هیچ‌کاری که بتواند منجر به خلق آگاهی در مورد مخدر در میان شود، نداشته است. هنوز این وزارت‌خانه مبتنی بر آمار و داده‌ها، نمی‌توان پاسخ صریحی در موارد ابعاد، دلایل و نتیجه‌ی کشت مواد مخدر و استفاده‌ی آن بدهد. به نظر نمی‌رسد وزیر از وضعیت شفاخانه‌های که معتادان را درمان می‌کند، اطلاعی داشته باشد.
مجموع این چالش‌ها به دلیل عدم درک روشن و فقدان برنامه‌ی جامع و قابل اجرا برای مهار تولید و مصرف مواد مخدر است، نه الزاماً وابسته به عدم همکاری کشورهای منطقه. و مجموع چنین تلاش‌هایی نیز تا زمانی که اراده و برنامه‌ی عملی وجود نداشته باشد، مانند گذشته، نتیجه‌ی معکوس خواهد داشت: کشت‌زارهای مرگ وسیع‌تر خواهد شد و بخش بزرگی از جامعه را از کار خواهد انداخت.