صلح با طالبان ممکن است؟

شانزده‌سال پیش از امروز، ایالات متحده‌ی امریکا در حالی که از حمله به برج‌های تجارت جهانی و کشتار وسیع شهروندانش برافروخته بود، جهان را به دو بخش تقسیم کرد: آن‌های که با امریکا-به صورت مستقیم یا ضمنی-هم‌سو و در برابر تروریسم قرار گرفتند و طالبان. به رغم تلاش‌های بسیار و عدم علاقه‌ی امریکا به شروع جنگی تازه در آسیا، طالبان از تحویل دادن، اخراج و قطع حمایت از بن لادن و سازمان مخوفش-القاعده-اجتناب کردند. با وصف این‌که طالبان از میزان خشم امریکا آگاهی یافته بودند، و علی‌رغم این‌که می‌دانستند میان القاعده و «امارت اسلامی» یکی را باید برگزینند، آن‌ها به جنگ در برابر امریکا رأی دادند.
به تازگی رییس‌جمهور غنی در مصاحبه‌یی با بی‌بی‌سی گفته است که هدف نهایی‌اش صلح با طالبان است و در این راه تلاش می‌ورزد. غنی از صلح با گروهی سخن می‌زند که با قاطعیت حیرت‌انگیزی به امریکا «نه» گفت و به همین دلیل مقدمات سقوط‌اش را فراهم کرد. پرسیدنی است، مردی که نگاه ناموافقی به «محافظه‌کارشدن» سیاست‌مداران دارد و از «قدرت تخیل و شهامت در عمل» حرف می‌زند، می‌تواند به هدف نهایی‌اش دست یابد؟
اخیراً گفت‌وگوی روزانه و ماهانه‌ی رییس عمومی امنیت ملی و مشاور امنیت ملی رییس‌جمهور رسانه‌یی شد. روشن شد که این دو مقام ارشد حکومت به صورت پیوسته با طالبان ارتباط دارند و گفت‌وگوهایی میان آن‌ها در جریان است؛ گرچه از محتوای گفت‌وگوهای دو طرف چیزی نمی‌دانیم. درست پس از آن و در پایان نشست «سام» غنی به مهمانان بین‌المللی‌اش از برگزاری زودهنگام یک نشست بزرگ به هدف جست‌وجوی راهی برای مصالحه با طالبان خبر داد. اکلیل حکیمی، رییس این نشست و وزیر مالیه، در کنفرانس خبری پس از آن نیز گفت که «فرصت نادری» برای برقراری صلح به دست آمده است و تا چهار ماه دیگر احتمالاً این نشست در کابل برگزار خواهد شد.
حکومت وحدت ملی، یک بار پیش از این نیز تلاش کرد تا باب گفت‌وگو با طالبان را باز کند؛ گفت‌وگویی که انتظار می‌رفت زمینه‌ی مصالحه میان حکومت و طالبان را هموار سازد. این تلاش‌ها که از طریق «نشست چهارجانبه» دنبال می‌شد، با حوادثی که پیش آمد، از جمله علنی شدن مرگ ملا محمدعمر، رهبر مرموز طالبان و عدم صداقت پاکستان، پیش از آن‌که به نتیجه‌یی برسد، متوقف شد. از این منظر، در حالی که حکومت وارد چهارمین سال قانونی خود شده، نشستی که تا چهار ماه دیگر برگزار خواهد شد، احتمالاً دومین تلاش جدی حکومت برای دست یافتن به توافق صلح با طالبان خواهد بود. مسایل بسیاری در مورد پاکستان و طالبان تاکنون تغییر کرده که می‌تواند دستکم چنین تلاشی را موجه و قابل دفاع بسازد. استراتژی نظامی جدید ترامپ در مورد افغانستان توانسته به این تلقی در میان طالبان پایان بدهد که گویا افغانستان به زودی تنها گذاشته می‌شود. اعمال فشار جامعه‌ی جهانی، به خصوص ایالات متحده، به پاکستان سبب شده است که این کشور بیش از هر زمانی در تنگنا قرار داده است. پاکستان اکنون عملاً فشار بازی دوگانه‌اش با تروریسم را حس می‌کند و به همین دلیل نیز در تلاش است تا راهی برای عبور از این تنگنا بیابد؛ حتا اگر این راه از مسکو بگذرد.
این سخن غنی نیز درست است که طالبان در دو هدف مهم شان عملاً دست نیافته‌اند. گرچه «شکست» خواندن آن، به نظر شتاب‌زده می‌رسد. این گروه نه قلمرو مستقلی برای خود تصرف توانسته و نه حکومت با تهدید سقوط روبه‌رو است.
به رغم دست‌آوردهای حداقلی‌یی که حکومت داشته، تصور این‌که طالبان به صلح «آری» بگویند هنوز دشوار است. گروهی که از زمان به قدرت رسیدن تا کنون به رغم انتظار جامعه‌ی جهانی با تندروی تصمیم گرفته و با لجاجت در دفاع از آن هزینه داده است. به خصوص برای طالبان در شرایط کنونی این مهم است که آن‌ها در نظام سیاسی کنونی جای چندانی برای خود نمی‌یابند. این در حالی است که طالبان تا زمانی که هزاران مدرسه‌ی آموزش‌دهنده‌ی بنیادگرایی در پاکستان فعال است، قادر به جلب «مزدوران جنگی» خواهند بود. و به این ترتیب، طالبان هنوز می‌توانند به عنوان یک بازیگر مهم و اثرگذار با تکیه بر منابع مالی که از طریق جنگ به دست می‌آورند، هم سهم کلانی در قاچاق مواد مخدر داشته باشند و هم برای آرمان سیاسی‌یی که دارند، در برابر حکومت بجنگند.
هنوز چارچوب نشست و مذاکره‌یی که منجر به مصالحه میان طالبان و حکومت شود، علنی نشده است. به این دلیل هرگونه داوری در این مورد دشوار است. اما باید تأکید کرد که اولاً این گفت‌وگو نباید به «هر قیمتی» انجام شود؛ تا آن‌جا که ارزش‌های دموکراتیک کنونی را به واسطه‌ی قانون اساسی حمایت می‌شود، در معرض تهدید قرار بدهد. و دو دیگر، این‌که باید منابع مالی مدارس بنیادگرایی دستکم از سوی عربستان و کشورهای حاشیه‌ی خلیج بسته شود. این همه زمانی فضا را برای گفت‌وگوی صلح با طالبان مساعد خواهد کرد که پاکستان مجبور به دست کشیدن از حمایت از شبکه‌ی حقانی و طالبان شود. غنی به دعوت رییس ارتش پاکستان، به این کشور خواهد رفت. باید دید که او تا چه اندازه این «فرصت نادر» را برای صلح با طالبان در جریان دیدارش از پاکستان فراهم خواهد کرد.