سال خونین خبرنگاران

اگر «آزادی بیان» را در نظر نگیریم، چه دستاوردی برای سه حکومت پس از طالبان می‌ماند؟ افغانستان مانند سال‌های گذشته، در شمار کشورهای جنگ‌زده، فاسد، فقیر و حکومت‌داری ضعیف است. خشونت علیه زنان نسبت به سال‌های گذشته افزایش یافته است. در دو سال اخیر گزارش‌های تکان‌دهنده‌یی از تجاوز پدر به دختر و کشتن و سوزاندن زنان داشته‌ایم. دموکراسی هنوز پایه‌های لرزانی دارد و آخرین انتخابات ریاست‌جمهوری که می‌توانست بازتابنده‌ی آن باشد، با دخالت گروه‌های سیاسی عملاً کارآیی‌اش را از دست داد. اعتماد به حکومت در پایین‌ترین سطح خود قرار دارد و محبوبیت اشرف غنی حتا از یک سال پیش نیز کاهش یافته است. با این‌حساب، به نظر نمی‌رسد نکته‌ی قابل یادآوری‌یی برای ما بماند.
آزادی بیان گرچه به‌عنوان یک دستاورد مهم همواره یادآوری شده و کرزی تاکنون دور از «ارگ» از آن به‌مثابه‌ی نقطه‌ی ثقل دستاوردهایش یاد می‌کند، اما با چالش‌های بسیاری روبه‌رو بوده است. تا آن‌جا که به نظر می‌رسد، در حق این آزادی عملاً خیانت و در مورد آن دروغ گفته می‌شود. برخلاف تصور رایج، آزادی بیان بیش از آزادی‌های دیگر در معرض تعرض و تحدید قرار دارد. از این حیث، افغانستان همزمان که کشوری جنگ‌زده است و با کشورهایی مانند لیبیا و عراق قابل مقایسه است، با مکزیک و کشورهایی که در آن‌ها آزادی بیان با دشواری‌ها و تهدیدهای فراوانی روبه‌رو است، قابل مقایسه است. خبرنگاران و فعالان رسانه‌یی از دو سو در افغانستان درگیر جنگ‌اند. آن‌ها هزینه‌ی حضورشان در میدان جنگ و افشای فساد را همزمان می‌پردازند.
در ختم سال جاری میلادی، بر اساس آنچه دیدبان حمایت از رسانه‌ها «نی» گفته، خشونت علیه خبرنگاران در مقایسه با سال‌ گذشته، 4برابر افزایش یافته است. این رقم نگران‌کننده است. در این سال که از آن به‌عنوان خونین‌ترین سال برای خبرنگاران یادشده، 400 مورد خشونت علیه خبرنگاران و فعالان رسانه‌یی ثبت شده است. 14 خبرنگار نیز تاکنون کشته شده‌اند. در ارزیابی‌های سازمان گزارشگران بدون مرز، افغانستان از نظر میزان خشونت علیه خبرنگاران در کنار کشورهایی مانند سوریه، عراق، لیبیا و مکزیک قرار گرفته است. از پنج زن خبرنگار یا همکار رسانه‌یی که امسال کشته شده‌اند، سه تن آن‌ها در کابل کشته شده‌اند. سه زنی که در حمله‌ی مرگبار به کارمندان تلویزیون طلوع در کابل، جان‌های‌شان را از دست دادند.
به استثنای مکزیک یا کشورهایی که در آن‌ها سانسور رسمی دولتی بر رسانه‌ها حاکم است، مانند ایران، ترکیه یا چین، در کشورهای جنگ‌زده خبرنگاران اکثراً قربانی حملات نیروهای تروریستی بوده‌اند. از این حیث، سوریه «دوزخ خبرنگاران» نام گرفته است. چه این‌که تک‌تیراندازان داعش بارها خبرنگاران را هدف قرار داده‌اند. موصل نیز قصه‌ی مشابهی دارد. در افغانستان اما وضعیت تا حدی فرق می‌کند. در این کشور، دولت همواره در سطوح رسمی‌تر حامی رسانه‌ها و فعالان رسانه‌یی بوده است. آزادی بیان به‌مثابه‌ی اصلی غیر قابل تغییر به رسمیت شناخته شده و از آن حمایت شده است. با این‌حال، در کنار تهدید طالبان، حمله به خبرنگاران و کارمندان رسانه‌ها از سوی این گروه که در کابل و هلمند رخ داد؛ مأموران دولتی نیز نقش غیر قابل اغماضی در اعمال فشار بر خبرنگاران داشته‌اند.
طالبان اغلب به این دلیل که رسانه‌ها برخورد همدلانه‌تری با شهروندان و دولت داشته، نگاه نفرت‌آمیزی به آن‌ها دارند. به همین دلیل دست‌کم در سطح علنی حمله به کارمندان تلویزیون طلوع به این گروه نسبت داده شد. نعمت‌الله زهیر خبرنگار تلویزیون آریانا در هلمند در حمله‌ی طالبان جانش را از دست داد. از این منظر، برخورد گروه‌های تروریستی با رسانه‌ها و خبرنگاران روشن است: آن‌ها می‌کشند. صرف‌نظر از این بخش، خبرنگاران با خشونت، تهدید و لت‌وکوب از سوی افراد قدرتمند دولتی و غیردولتی نیز مواجه‌اند. بر مبنای ارزیابی‌های یک نهاد مدافع خبرنگاران، 81 درصد از خشونت‌ها علیه این گروه، از سوی افراد دولتی اعمال شده است. تهدید، توهین و تحقیر، لت‌وکوب و زندانی کردن خبرنگاران تاکنون بارها اتفاق افتاده؛ بی‌آن‌که کسی در برابر آن پاسخگو باشد. در یک مورد، مأموران امنیت ملی، بی‌هیچ توضیحی، اقدام به لت‌وکوب یک کارمند رسانه‌یی در کابل کردند. در لوگر نیز افراد مسلح یک خبرنگار را کشتند. تاکنون حداکثر کاری که از سوی حکومت و نهادهای امنیتی انجام شده، عرض تسلیت به موقع به خانواده‌های این خبرنگاران بوده است. باری، به نظر نمی‌رسد، غیر از عذرخواهی شتاب‌زده، بررسی بیشتری برای رسیدگی پرونده‌های خشونت علیه خبرنگاران انجام شده باشد.
به این ترتیب، افغانستان بدترین جا برای خبرنگاران است. آن‌ها از یک‌سو در میانه‌ی جنگی در کار گزارشگری هستند که هیچ ضمانتی برای تأمین امنیت‌شان وجود ندارد. در میدان جنگ یا در حمله‌ی طالبان ممکن است به‌سادگی در میان کشته‌گان قرار بگیرند. از طرفی دیگر، حلقات زورمند نیز حاضر به تحمل خبرنگاران و کنجکاوی آن‌ها نیستند و به‌راحتی برای متوقف کردن آن‌ها، دست به خشونت می‌زنند.
سال 2016 را در حالی پشت سر می‌گذاریم که چشم‌انداز آینده تاریک است. وضعیت امنیتی بدتر شده و حاکمیت قانون ضعیف‌تر. در حالی که حکومت می‌گوید مقرراتی برای حمایت از خبرنگاران وضع خواهد شد، به نظر نمی‌رسد، انتظار بهبود وضعیت آن‌ها را داشته باشیم. به‌خصوص در کشوری که از نهادهای عدلی آن گرفته تا نهادهای امنیتی غرق در ناتوانی و فساد است. یاد تمام خبرنگاران جان‌باخته گرامی.