بازگشت به ویرانه‏

بر اساس آن‌چه که مشاور وزارت امور مهاجرین و عودت‏کنندگان به بی‏بی‏سی گفته است، امسال نزدیک به 800هزار پناهجو از ایران و پاکستان به کشور باز گشته است. بر این اساس، 330هزار پناهجو از پاکستان و باقی آن از ایران به کشورشان بازگشته‏اند. در کشوری که از یک‏سو با قدرت‏یافتن طالبان و هجوم بیش از هفت‏هزار تروریست خارجی روبه‏رو است و از جهتی دیگر درگیر تنش‏های بی‏پایان سیاسی، فقر و کاهش شدید رشد اقتصادی و افزایش بیکاری مواجه است؛ بازگشت نزدیک به یک میلیون پناهجو چه پیامدهایی می‏تواند در پی داشته باشد؟ به این معنا که آیا دولت قادر به حمایت از بازگشت‏کنندگان است؟ آیا افغانستان در وضعیتی است که بتواند زمینه‌ی زندگی کمتر از یک میلیون بازگشت‏کننده را فراهم سازد؟
برای رسیدن به پاسخی نسبتاً مناسب به این پرسش‏ها، لازم است دست‌کم سه مسأله را مدنظر قرار بدهیم.
اول؛ از نظر امنیتی، پس از سال 2007، افغانستان در بدترین وضعیت ممکن قرار دارد. پیش از آن، شبه‏نظامیان مخالف دولت و شبکه‏های تروریستی قادر به اجرای عملیات کلان نظامی نبودند و نیروهای ضدتروریسم از توان بالایی برای سرکوب طالبان و القاعده برخوردار بودند. پس از آن اما وضعیت رو به وخامت گرایید. 9 سال پس از آن، اکنون طالبان توان سقوط برخی ولایات و ولسوالی‏ها را بازیافته‏اند و شبکه‏های تروریستی بر حملات انتحاری و گروگان‏گیری‌شان افزوده‏اند و تقریباً تمامی شاهراه‏ها ناامن شده است.
دوم؛ همزمان با رشد ناامنی، حکومت وحدت ملی از درون انتخابات پرجنجالی بیرون شد که بیش از پیش بر تنش‏های سیاسی افزود. ساختار دولت به‌دلیل همین تنش‏ها آسیب دید و تقابل سیاسی-جناحی صورت عریان‏تر و صریح‏تری گرفت. حکومت وحدت ملی پس از یک سال توانست اعضای کابینه‏اش را تکمیل کند. گاهی کشمکش بر سر عزل‌ونصب وزرا و مقامات ارشد حکومتی، زمان زیادی هر دو طرف حکومت وحدت ملی را درگیر می‏کرد. در آخرین مورد، تعیین نادر نادری به‌عنوان رییس کمیسیون اصلاحات اداری و خدمات ملکی، منجر افزایش تنش میان ریاست‌جمهوری و ریاست اجرائیه شد و تا هنوز این اداره از سوی سرپرست آن اداره می‏شود. استمرار این وضعیت سبب سرخوردگی و استیصال شهروندان شد.
سوم؛ عوامل اصلی فقر شدید اقتصادی، خروج سرمایه از کشور، خروج بخش بزرگ نیروهای ناتو و بسته شدن نهادهای بین‏المللی و مواردی مانند آن بود. رقم دقیق بیکاران در کشور مشخص نیست؛ اما دست‌کم بر مبنای نرخ بیکاری، بیش از سه‏ونیم میلیون نفر بیکارند. اشتغال‏زایی به پایین‏ترین سطح خود در چهارده سال اخیر قرار دارد و به‌دلیل مشکلات امنیتی و تیره‏گی چشم‏انداز سیاسی آینده، سرمایه‏گذاری بخش خصوصی سیر نزولی داشته است.
در نتیجه: 1- به‌دلیل همین مشکلات، بسیاری از شهروندان به صف پناهجویان پیوستند و افغانستان از این نظر، سومین کشوری است که بیشترین پناهجویان را دارد. در دو سال گذشته، دست‌کم 120هزار نفر از کشور آواره شده‏اند. 2- فقر افزایش یافته است و سطح زندگی مردم به‌صورت چشم‌گیری پایین آمده است. درآمد شهروندان دارای کار نیز در مقایسه با سال‏های گذشته تنزل یافته و میزان نارضایتی عمومی زیاد شده است. 3- بیش از یک میلیون نفر در اثر افزایش ناامنی‏ها و سقوط ولسوالی‏ها و ولایاتی مانند قندز، در صف آوارگان داخلی قرار گرفته است. 4- حکومت ناتوان از مدیریت سالم بحران است و حتا در رهبری جنگ در برابر طالبان بنابر گزارش‏های فرماندهان نیروهای بین‏المللی، ضعیف شده است. با توجه به وضعیت موجود، به نظر نمی‏رسد که در آینده‌ی نزدیک وضعیت بهبود یابد.
در چنین وضعیتی، ممکن نیست که دولت توان پذیرایی از 800هزار مهاجر را داشته باشد. آن‏ها با مشکلات بزرگی مانند بی‏خانمانی و ابتلا به فقر شدید اقتصادی روبه‏رویند. ورود این اندازه مهاجر با توجه به فقر و ناامنی در کشور، بر وضعیت عمومی نیز تأثیر منفی می‏گذارد. در درازمدت، وجود فقر شدید و بیکاری می‏تواند به افزایش ناامنی‏، بزهکاری و فراگیر شدن نارضایتی عمومی از دولت بینجامد. البته بازگشت پناهجویان به کشور، بیشتر از سرناگزیری است. ایران و پاکستان پناهجویان افغان را در وضعیت بدی قرار داده‏اند. در پاکستان با آن‏ها برخورد ناسالم می‏شود و تحت فشار گذاشته می‏شوند که به کشورشان بازگردند. قرار است بر اساس تفاهم‏نامه‌ی حکومت با اتحادیه‌ی اروپا، یک بخش از پناهجویان از اروپا نیز به افغانستان بازگردند. با توجه به این‌که حکومت قادر به تسلط بر بحران کنونی نیست، می‏توان تصور کرد که بازگشت‏کنندگان با سرنوشت غمباری مواجه خواهند شد.