جامعه‌ی یک چشمه

در جامعه‌ی ما مثلی هست که می‌گوید در شهر کوران یک چشمه پادشاه است. جامعه‌ی ما «شهر کوران» نیست. هرچند پادشاهان ( حاکمان) ما یک چشمه اند، اما مسلط شدن این حاکمان یک چشمه بر مردم سرزمین ما به این خاطر نیست که مردم کور اند. این حاکمان یک چشمه از آن رو بر مردم فرمانروا شده‌اند که مردم نیز یک چشمه اند. مردم حاکمانی از جنس خود را بر تخت پادشاهی می‌نشانند.

اما حاکم یک چشمه کیست؟

بدیهی است که در آن سخن مشهور (در شهر کوران یک چشمه پادشاه است)، کور بودن و یک چشمه بودن بیانی تمثیلی و مجازی است. به این معنا که کوری به معنای بی‌خبری کامل آمده و یک چشمه بودن به معنای درجه‌ی ناقصی از بینایی. این را هم گفته‌اند که به آدمی دو چشم داده‌اند تا با یکی حق را ببیند و با دیگری باطل را. اگر از دو گانه‌ی حق و باطل بگذریم و دو چشم داشتن را – از همین منظر تمثیلی- امکانی بگیریم برای دیدن دو وجه متقابل در هر قضیه یا پدیده‌یی، آن‌گاه یک چشمه بودن به معنای تک منظر شدن است. به بیانی دیگر، آن کس که یک چشم دارد «این» صورت قضیه را می‌بیند اما ابزاری برای دیدن «آن» صورت قضیه ندارد. با این حساب، حاکم یک چشمه کسی است که تمام مسایل مملکتی را فقط از یک زاویه می‌بیند. برای چنین حاکمی تمام تعاملات اجتماعی فقط یک صورت دارد و همه‌ی رخدادهای مملکتی تنها با یک منطق باز می‌شوند و در چشم‌انداز توسعه‌ی اجتماعی فقط یک هدف مشروع و مهم را می‌توان شناسایی کرد.
در افغانستان آن‌چه نگاه حاکمان یک چشمه را بر خود متمرکز کرده کبکبه‌ی قومی است. هیچ حاکمی را در افغانستان نمی‌توان یافت که در دایره‌ی اقتدار خود (در هر پایه‌یی از حاکمیت که هست)، به چیزی فراتر از کبکبه‌ی قومی بیندیشد. البته توجه دارید که کبکبه‌ی قومی چیزی غیر از توان بخشی قومی یا قدرت قومی واقعی است. کبکبه‌ی قومی یعنی احساس کاذبی از شکوه قبیله‌یی که توسط حاکمان در شریان‌های گروه‌های قومی تزریق می‌شود. این احساس کاذب از کبکبه‌ی قومی مجالی برای اندیشیدن به سیاست‌گذاری‌های اقتصادی، آموزشی و اجتماعی دیگر نمی‌گذارد.
این نگاه تک منظرانه و یک چشمانه را نمی‌توان یکسره ناشی از خباثت و دنائت حاکمان دانست. حاکمان یک چشمه‌ی جامعه‌ی ما همان راهی را می‌روند که جامعه‌ی یک چشمه‌ی ما پیش پای شان می‌گذارد. گاه طوری از گروگان بودن مردم در درست حاکمان بیکاره شکایت می‌کنیم که گویی این جامعه هیچ نقشی در تولید چنین حاکمانی ندارد. ولی حقیقت آن است که در شهر یک چشمه‌ها، یک چشمه پادشاه است.