اشاره: در شرایطی که آیندهی افغانستان همچنان در هالهای از بحران سیاسی، انسداد حقوقی و انزوای بینالمللی قرار دارد، بحث دربارهی نقش و آیندهی هیأت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) اهمیت ویژهای یافته است. بااینحال، تصمیمگیری دربارهی مأموریت و رویکرد یوناما اغلب بدون انعکاس کافی دیدگاهها و نگرانیهای مردم افغانستان انجام شده است. این در حالی است که شهروندان افغانستان مستقیما با پیآمدهای سیاستها و عملکرد این نهاد بینالمللی زندگی میکنند. از همین رو، بازتاب دادن دیدگاههای طیفهای مختلف جامعهی افغانستان -از فعالان مدنی و سیاسی تا کارشناسان و نمایندگان جوامع محلی- نهتنها برای افزایش مشروعیت و اثربخشی مأموریت یوناما ضروری است، بلکه میتواند به شکلگیری یک رویکرد واقعبینانهتر و پاسخگوتر در قبال بحران افغانستان کمک کند. گزارشی که در پی میآید حاوی انتقادها، آسیبشناسیها و پیشنهادهایی است که بر بنیاد جلسات مشورتی «فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان» طرح شدهاند. این گزارش که توسط علییاور عادلی تنظیم شده، ارزیابیها و پیشنهادهای مردم افغانستان دربارهی آیندهی یوناما را برای شورای امنیت سازمان ملل متحد صورتبندی کرده است.
علییاور عادلی
مقدمه
بهتاریخ ۲۵ حوت ۱۴۰۴، شورای امنیت سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه شماره ۲۸۱۸ (۲۰۲۶)، مأموریت یوناما را فقط برای مدت سه ماه تمدید کرد تا امکان ارزیابی این مأموریتی که از سوی کشورهای عضو درخواست شده بود فراهم شود. این ارزیابی فرصتی را برای تأمل در باره مأموریت کنونی یوناما و ارائهی پیشنهادهایی برای بهبود آن، براساس دیدگاههای مردم افغانستان، فراهم میکند.
در این راستا «فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان» که یک ابتکار عمل چندجانبه و بیطرفانهی مستقر در مؤسسهی مطالعات بینالمللی صلح کروک دانشگاه نوتردام است، در ماه حمل ۱۴۰۵ سلسلهای از جلسات مشورتی را برگزار کرد. این جلسات مشورتی با حضور نمایندگان گروههای مختلف شرکتکنندگان فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان از داخل و خارج از کشور برگزار شد (برای جزئیات بیشتر دربارهی فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان و گروههای آن، اینجا مراجعه کنید).
شرکتکنندگان در جلسات مشورتی، جنبههای مختلف مأموریت و عملکرد یوناما را به بحث گرفتند. آنان بر این امر تأکید کردند که افغانستان به حضور مداوم این هیأت تا زمانی که «یک دولت فراگیر، مشروع، منتخب و مورد شناسایی بینالمللی» زمام امور را در کشور بهدست بگیرد، نیاز دارد.
با وجود این، شرکتکنندگان خواستار تعدیلات قابل توجهی در مأموریت فعلی یوناما که در قطعنامه شماره ۲۶۲۶ (۲۰۲۲) تعریف شده است، شدند. این یادداشت بازتابدهندهی دیدگاههای شرکتکنندگان این جلسات مشورتی است و پیشنهادهای عملی براساس ارزیابی مأموریت و رویکرد کنونی یوناما ارائه میکند.
پیشنهادها به شورای امنیت سازمان ملل متحد
این پیشنهادها با هدف رفع خلاءهای موجود در مأموریت و رویکرد فعلی یوناما ارائه می شود.
۱، شورای امنیت باید مأموریت یوناما را برای یک دورهی یکساله تمدید کند
شورای امنیت باید بر حمایت کامل خود از ادامهی حضور یوناما در افغانستان مجددا تأکید کند. این امر نشان خواهد داد که جامعهی جهانی مردم افغانستان را تنها رها نمیکند. با وجود این، شورای امنیت باید نقش سیاسی یوناما را در اولویت قرار دهد تا این هیأت بتواند در امر کمک به مردم افغانستان واقعا مؤثر باشد. یکی از راههای تأکید بر نقش سیاسی یوناما، سادهسازی و تفکیک وظایف محوله این مأموریت از طریق واگذاری هماهنگی کمکهای بشردوستانه به سایر نهادهای تخصصی سازمان ملل متحد مانند دفتر سازمان ملل متحد برای هماهنگی امور بشردوستانه است. این امر باعث کاهش بار کاری و افزایش مؤثریت خواهد شد.
۲، شورای امنیت باید در قطعنامه ماه جون بر اهمیت یک نظم فراگیر مبتنی بر قانون اساسی تأکید کند
برای این منظور، شورای امنیت باید قطعنامه شماره ۲۷۲۱ (۲۰۲۳) خود را که پیشنهادهای ارزیابی مستقل را تصویب کرده بود، مجددا یادآوری و اجرا کند. این امر باعث ایجاد همسویی میان اولویتهای مأموریت یوناما و وضعیت نهایی پیشبینیشده در گزارش ارزیابی مستقل میشود: افغانستانی که در صلح با خود و همسایگانش باشد و بهطور کامل در جامعهی بینالمللی ادغام شود و به تعهدات بینالمللی خود عمل کند.
۳، شورای امنیت باید از دبیرکل سازمان ملل بخواهد که روند تعیین نمایندهی ویژه جدید خود را سرعت بخشد
در تعیین نمایندهی ویژه جدید، سرمنشی سازمان ملل باید به شایستگی و نفوذ سیاسی در برابر پیشینههای منطقهای، فرهنگی و هویتی اولویت بدهد. دبیرکل باید نمایندهی جدید را از خارج از مناطق مجاور افغانستان که منافع متضاد و رقابت قابل توجهی در وضع موجود این کشور دارند، انتخاب کند. این امر آسیبپذیری در برابر تضاد منافع بالقوه را کاهش خواهد داد.
۴، شورای امنیت باید به یوناما و نمایندهی ویژه جدید صلاحیت و اختیار بدهد تا پیشنهادهای ارزیابی مستقل را پیش ببرد
شورای امنیت باید به یوناما و نمایندهی ویژه جدید این اختیار را بدهد تا یک روند سیاسی ساختارمندتر را پیش ببرد. این امر همچنین میتواند باعث ایجاد تکانهای در میان گروههای دیگرغیرطالب شود و احتمالا فشار بر طالبان را افزایش دهد. اگرچه ممکن است این صلاحیت، باعث موافقت فوری طالبان با یک روند سیاسی نشود، اما یوناما را قادر میسازد تا برای تغییر محاسبات راهبردی طالبان در مورد این روند تلاش کند. یوناما، بهدلیل حضور پایدار خود در کشور، در موقعیت خوبی برای ایجاد تفاهم با ذینفعان و بازیگران ملی و منطقهای، از جمله طالبان، قرار دارد.
۵، شورای امنیت باید در قطعنامه ماه جون تعامل با گروههای سیاسی و جامعه مدنی غیرطالبان، بهویژه نسل جدید رهبران، را بهرسمیت بشناسد
شورای امنیت باید ضرورت تعامل با گروههای غیرطالبان، بهویژه نسل جدید رهبرانی که در ۲۵ سال گذشته ظهور کردهاند، را بهرسمیت بشناسد. اگر شورای امنیت نگران تهدیدات علیه حضور یوناما در داخل کشور است، میتواند با اتخاذ یک رویکرد دومسیره، تعامل با گروههای دیاسپورا را به میز افغانستان در مقر سازمان ملل متحد یا یک مرکز منطقهای، واگذار کند و به یوناما اجازه دهد تلاشهای خود را در داخل افغانستان متمرکز کند. این رویکرد دومسیره میتواند به تشکیل یک گروه کاری مشترک گفتوگوی ملی با نمایندگان سازمانهای جامعه مدنی، جناحهای سیاسی و رهبران جوامع محلی مبادرت ورزد.
۶، شورای امنیت باید موضوعات را بهگونهی استراتژیک به هم پیوند بزند
در اینجا، پیوند زدن موضوعات به آن معنا است که باید از همکاری جامعهی جهانی با طالبان در زمینهی مسائل فنی مانند مبارزه با مواد مخدر و بخش خصوصی بهعنوان اهرمی برای حصول مشارکت طالبان در یک روند سیاسی و احترام به حقوق بشر استفاده شود. همانگونه که چند سال گذشته نشان میدهد، به نظر میرسد طالبان از مشارکت خود در گروههای کاری فنی «روند دوحه» بهعنوان بهانهای برای امتناع از شرکت در گفتوگوی سیاسی استفاده میکنند. پیوند زدن استراتژیک موضوعات احتمالا چنین بهانهای را از بین میبرد و این پتانسیل را دارد که طالبان را به شرکت در مذاکرات مقدماتی در مورد گفتوگوی ملی ترغیب کند.
پسمنظر این پیشنهادها
الف، ارزیابی مأموریت فعلی یوناما
پیشنهادهای فوق در پاسخ به مسائلی است که شرکتکنندگان در جلسات مشورتی در مورد مأموریت فعلی یوناما، تعامل آن با گروههای غیرطالب و انتخاب نمایندهی ویژه جدید شناسایی کردند. بخشی از دیدگاه آسیبشناسانهی شرکتکنندگان مذکور در زیر منعکس شده:
- حجم بیش از حد وظایف: از نظر شرکتکنندگان ما، مأموریت فعلی بسیار گسترده و انباشته از وظایف متعدد از جمله هماهنگی کمکهای بشردوستانه، نظارت بر حقوق بشر و امور سیاسی است. علاوه بر این، مأموریت فعلی، نقش سیاسی یا مساعی جمیلهی یوناما را که علت وجودی اولیهی یوناما بهعنوان یک مأموریت ویژه سیاسی از زمان تأسیس آن در ۱۳۸۰ بوده است، تنزل داده و از اولویت انداخته است.
- ناامیدی از وضعیت حقوق زنان: شرکتکنندگان به مأموریت فعلی یوناما برای حمایت و ترویج «برابری جنسیتی، توانمندسازی زنان و دختران و حفاظت کامل از حقوق بشر آنان» اشاره کردند. آنان از اینکه سازمان ملل به طالبان اجازه داده است تا هنجارهای خود را بر مردم افغانستان، از جمله کارکنان محلی سازمان ملل، براساس تفسیری از شریعت اسلامی که در جهان اسلام غیرمعمول است، تحمیل کنند، ابراز ناامیدی کردند. انتظار زیادی وجود دارد که سازمان ملل نباید بر سر ارزشهای مندرج در منشور خود کوتاه بیاید.
- فقدان تعامل ساختارمند با شهروندان غیرطالب: شرکتکنندگان خاطرنشان کردند که جامعهی جهانی از تنوع در گروههای غیرطالبان بهعنوان دستآویزی علیه آنان استفاده کردهاند. در همین راستا، شرکتکنندگان فقدان تعامل ساختارمند میان یوناما و طرفداران یک جامعهی کثرتگرا را برجسته کردند.
- ناامنی مداوم: شرکتکنندگان نگرانی خود را در مورد ناامنی مداوم در سراسر کشور ابراز کردند و انتظار داشتند که یوناما مسائل امنیتی پیش روی مردم افغانستان را در گزارشهای سهماههی خود با دقت بیشتری منعکس کند.
ب، ابتکارات قبلی به رهبری سازمان ملل
قطعنامه شماره۲۷۲۱ (۲۰۲۳) شورای امنیت، پیشنهادهای ارزیابی مستقل ۲۰۲۳ را که نقشه راهی برای افغانستان فراگیر ترسیم میکرد و خواستار تعیین فرستادهی ویژه سازمان ملل بود، تصویب کرد. بااینحال، طالبان با این استدلال که حضور یوناما در کشور، افغانستان و جامعهی جهانی را از این نقش بینیاز میسازد، مانع از تعیین فرستادهی ویژه شدند. بنبست ناشی از آن منجر به خلاءهای زیر شد:
- خلاء در مجوز: علیرغم تصویب گزارش ارزیابی مستقل، شورای امنیت در دفعات بعدی تمدید مأموریت یوناما (از طریق قطعنامههای ۲۷۲۷ (۲۰۲۴) و ۲۷۷۷ (۲۰۲۵))، این مأموریت را بهروزرسانی و بازتعریف نکرد. این امر باعث شد که میان اولویتهای مأموریت یوناما و وضعیت نهایی پیشبینیشده در گزارش ارزیابی مستقل همسویی به وجود نیاید.
- تضاد منافع عملیاتی: در عمل، یوناما نقش بیشتری در پیشبرد اهداف ارزیابی بر عهده گرفته است که شامل تشکیل گروههای کاری در زمینهی مبارزه با مواد مخدر و بخش خصوصی، بدون مجوز صریح شورای امنیت میشود. این امر احتمالا باعث به وجود آمدن تضاد منافع میان ضرورت پیشبرد گفتوگوی سیاسی و حضور یوناما در کشور که عمدتا تحت تأثیر تعامل و همکاری با طالبان طبق شرایط آنان قرار دارد، شده است.
- انتقاد از «رویکرد جامع»: در اواخر ۱۴۰۳، یوناما یک طرح «رویکرد جامع» را به شرکتکنندگان روند دوحه بهمثابهی تلاشی برای تطبیق پیشنهادات ارزیابی مستقل ارائه کرد که انتقاد جوانب مختلف مردم افغانستان را برانگیخت. بسیاری از گروههای حقوق بشر از این طرح بهدلیل دادن امتیازات یکجانبه به طالبان انتقاد کردند.
نتیجهگیری
افغانستان به حضور مداوم یوناما در کشور نیاز دارد. بااینحال، برای اینکه یوناما بتواند از طریق گفتوگوی ملی به این کشور در جهت ایجاد یک نظم فراگیر مبتنی بر قانون اساسی بهطور مؤثر کمک کند، نقش سیاسی آن باید در اولویت قرار گیرد. فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان و کارشناسان و اعضای آن آمادهاند تا از اعضای شورای امنیت سازمان ملل در اجرای این پیشنهادات در راستای راهاندازی یک روند گفتوگوی پایدار و فراگیر در افغانستان حمایت کنند.
توضیحات:
دربارهی نویسنده
علییاور عادلی، عضو گروه راهبردی فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان و پژوهشگر غیرمقیم مرکز همکاریهای بینالمللی دانشگاه نیویورک است.
دربارهی فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان
فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان یک ابتکار بیطرفانه است که هدف آن ایجاد یک دورنمای مشترک برای آیندهای صلحآمیز در افغانستان است. فرآیند گفتوگو و چشمانداز افغانستان از طریق جلسات حضوری و مجازی، فرصتهایی را برای طیف وسیعی از مردم افغانستان ایجاد میکند تا به رفع اختلافات و سهم گرفتن در روند بلندمدت ساختن یک افغانستان فراگیر و صلحآمیز بپردازند.
برای مطالعهی متن اصلی این یادداشت به زبان انگلیسی، به سایت مطالعات بینالمللی صلح کروک دانشگاه نوتردام اینجا مراجعه کنید.
