قندهار در جنوب افغانستان، مرکز ثقل قدرت طالبان و محل زیست رهبر این گروه، امروز بیش از هر زمان دیگر به شهر امنیتی تبدیل شده است؛ اما این امنیت نه برای شهروندان، بلکه برای حفاظت از رهبر طالبان طراحی شده است. یافتههای این گزارش نشان میدهد که تمرکز شدید بر امنیت ملا هبتالله آخوندزاده، به محدودشدن زندگی روزمرهی مردم، کوچ اجباری و گسترش نظارت بر غیرنظامیان انجامیده است.
منابعی در میان طالبان در قندهار به اطلاعات روز گفتهاند که هزاران نیروی انتحاری در این ولایت حضور دارند و بخشی از این نیروها مسئول تأمین امنیت ملا هبتالله آخوندزاده هستند. در قلب این ساختار امنیتی، قطعهای ویژه قرار دارد که مسئولیت مستقیم حفاظت از رهبر طالبان را بر عهده دارد. بهگفتهی منابع در درون طالبان، این قطعه تا هفت هزار نیرو دارد که از میان آنان حدود هزار و ۵۰۰ نفر بهصورت مستقیم برای محافظت از رهبر این گروه گماشته شدهاند.
روزنامه اطلاعات روز برای تهیه این گزارش با دهها منبع، از جمله چند مقام طالبان در قندهار، گفتوگو کرده است.
یکی از افراد نزدیک به دستگاه امنیتی ملا هبتالله میگوید که واحد محافظ رهبر طالبان از نظر ساختار و آموزش، به قطعات ویژهی امنیت ملی در نظام پیشین شباهت دارد؛ با این تفاوت که تجهیزات آن عمدتا از تسلیحات باقیماندهی نیروهای امریکایی تأمین شده است. بهگفتهی او، این نیروها آموزشهای ویژه میبینند، سالانه ارزیابی میشوند و تنها مرجع مجاز برای تأمین امنیت رهبر طالبان هستند.
منابع دیگر تأکید میکنند که بخش قابل توجهی از این نیروها از میان افرادی انتخاب شدهاند که پیشتر برای انجام حملات انتحاری نامنویسی کرده بودند؛ امری که بهگفتهی آنان، عامل اعتماد ویژهی رهبر طالبان به این حلقهی امنیتی است. این افراد آموزشدیده، رهبر طالبان را در سفرهای ولایتیاش نیز همراهی میکنند.
شهری با کنترل چندلایه
حضور رهبر طالبان در قندهار، این شهر را به یک حوزه ترسناک با کنترل چندلایه امنیتی تبدیل کرده است. علاوه بر قطعهی ویژه، نیروهای استخبارات، پولیس و واحدهای نظامی دیگر نیز در این ساختار دخیل اند. باشندگان شهر میگویند که ایستهای بازرسی، تلاشی بدنی و انسداد مسیرها بهطور چشمگیری افزایش یافته است. این تدابیر تنها به سطح شهر محدود نیست. نظارت اطلاعاتی نیز گسترش یافته است. دانشجویان میگویند که برای اقامت در خوابگاه یا کرایهی خانه، اطلاعات کامل آنان در سیستم استخبارات ثبت میشود و حتا فعالیتهایشان در شبکههای اجتماعی زیر نظر است.
قصر مندیگک؛ مرکز قدرت و محور محدودیتها
بخش عمدهی این تدابیر امنیتی بر ساحهی قصر مندیگک، محل اقامت رهبر طالبان، متمرکز است. این قصر که در گذشته نیز محل استقرار رهبران طالبان و مقامهای امنیتی بوده، اکنون به یکی از محافظتشدهترین نقاط افغانستان تبدیل شده است. منابعی از طالبان در قندهار به اطلاعات روز گفتهاند که ملا هبتالله آخوندزاده بیشتر وقت خود را در همین قصر سپری میکند. این قصر در دورهی نخست حاکمیت طالبان، بین سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱، از محلهای اقامت ملا عمر، بنیانگذار و رهبر نخست طالبان، بوده است. در دوران نظام جمهوریت نیز جنرال عبدالرازق، فرمانده پیشین پولیس قندهار، در این قصر حضور داشت. قصر مندیگک بین ناحیه ششم و هفتم و در بخش غربی شهر قندهار قرار دارد.
منابع محلی گفتهاند که محافظان رهبر طالبان در مهمانخانهی جنرال عبدالرازق، در نزدیکی این قصر، نیز حضور دارند و به همین دلیل تدابیر شدید امنیتی در این منطقه اعمال شده است. این منابع افزودهاند که رهبر طالبان امور حکومتی خود را از محل موسوم به «سرای ملا صاحب» در داخل قصر مندیگک انجام میدهد.
توصیف یک شاهد از روند دیدار با رهبر طالبان، تصویری روشن از شدت این تدابیر ارائه میدهد: چندین مرحله تلاشی، اسکن، ثبت بیومتریک و انتظار طولانی برای تأیید نهایی. بهگفتهی او، مسیرهای منتهی به محل اقامت رهبر طالبان با موانع متعدد، تانکهای نظامی و پاسگاههای کنترل پوشیده شده است:
«ابتدا در همان محل مرا تلاشی کردند و بعد به موتر سوار شدم. در مسیر، در دو نقطهی دیگر نیز مورد تلاشی قرار گرفتم. پس از ورود به ماڼی (قصر مندیگک)، بازهم چندین محل تلاشی وجود داشت و در دو نقطه دستگاههای اسکن نیز نصب شده بود. سپس به محل نزدیک اقامت رهبر طالبان رسیدیم و در آنجا نامنویسی کردند و معلومات بیومتریک ما را گرفتند و پس از یک شبانهروز با رهبر طالبان ملاقات کردم.»
این باشندهی شهر قندهار افزود: «پس از انجام دیدار و هنگام بازگشت، در یکی از خروجیهای قصر مندیگک برای من پول دادند و گفتند که این پول کرایهی راه شما است. برای من گفتند که این پول به تمام کسانی که به ملاقات شیخ صاحب میآیند، پرداخت میشود.»
در مواردی، برای حفظ محرمیت حضور رهبر طالبان در یکی از مکانهای شهر، اقداماتی چون غیرفعالسازی دوربینهای امنیتی در شهر نیز انجام شده است. عبدالباسط (نام مستعار)، یکی از باشندگان شهرک عینو مینه قندهار، به روزنامه اطلاعات روز میگوید که قطعهی محافظتی رهبر طالبان دوربینهای امنیتی مسجد «امام ابوحنیفه» را غیرفعال کردهاند، زیرا رهبر طالبان چندینبار برای ادای نماز به این مسجد رفته است. او میگوید که آخرینبار سه ماه پیش ملا هبتالله آخوندزاده بهصورت پنهانی و بدون اطلاع مردم برای ادای نماز به این مسجد آمده بود؛ «در منطقهی ما این یک مسجد مجلل است. ملا هبتالله برای نماز بهصورت پنهانی آمده بود و وقتی طالبان متوجه کمرههای امنیتی مسجد شده بودند، قطعهی هبتی (اشاره به قطعه رهبر طالبان) آمدند و تمام کمرههای مسجد را با خود بردند و کسی را هم که این کمرهها را کنترل میکرد، سه روز برای تحقیقات بردند.»
با گذشت حدود پنج سال از سلطهی مجدد طالبان بر افغانستان، هنوز هیچ عکس یا ویدیویی از چهرهی رهبر طالبان منتشر نشده است و تنها یک عکس منتسب به او وجود دارد. رهبر طالبان در خطبههای نماز عید در عیدگاه قندهار سخنرانی کرده و در یک نشست علما در کابل نیز حضور داشته است، اما تا کنون در محافل عمومی ظاهر نشده است. چند نفر از دانشجویان در قندهار به اطلاعات روز گفتند که دو هفته قبل از مراسم عید، به آنان دستور داده میشود که دانشگاه را ترک کنند، چرا که عیدگاه قندهار در مجاورت دانشگاه دولتی قندهار است.
امینالله (نام مستعار)، یکی از باشندگان قندهار، به اطلاعات روز میگوید که هرگاه رهبر طالبان قصد بازدید از مکانی را داشته باشد، از حدود ۱۰ روز پیش تدابیر شدید امنیتی در آن منطقه اعمال میشود و رفتوآمد شهروندان محدود میگردد.
او میگوید: «ایستهای بازرسی، پاسگاهها و بازرسی بدنی مردم در قندهار بیشتر از زمان جمهوریت است و در بیشتر مواقع هم راههای منتهی به قصر مندیگک از سوی طالبان مسدود میشود. هنگام برگزاری نشستهای بزرگ کابینه و مقامهای ارشد طالبان، شهر قندهار به حالت نظامی درمیآید و در همه جا نیروهای طالبان حضور دارند و مردم را تلاشی میکنند. همچنین تمام سرکها و راههای متصل به مکانهای نظامی و دولتی با خشتهای سیمانی و سایر وسایل بسته شدهاند. بهطور خلاصه، حضور ملا هبتالله در قندهار برای ما به یک مشکل بزرگ تبدیل شده است.»
کوچ اجباری؛ هزینه پنهان امنیت
اما ملموسترین پیآمد این وضعیت برای مردم، از دست دادن خانه و محل زندگیشان است. منابع محلی میگویند که طالبان به باشندگان اطراف قصر مندیگک دستور دادهاند خانههای خود را تخلیه کنند و آنها را تنها به نیروهای این گروه به کرایه بدهند. بهگفتهی یک منبع، تنها در یک مورد حدود ۵۰ خانه در اطراف این قصر مشمول این دستور شدهاند.
محمدگل (نام مستعار)، یکی از باشندگان این منطقه، میگوید که بسیاری از خانوادهها از ترس طالبان خانههای خود را ترک کردهاند و اکنون دیگران نیز مجبور به چنین کاری هستند. او میافزاید: «این منطقه از پدران ما به ما ارث رسیده است، اما حالا طالبان به زور ما را از منطقهی خودمان بیرون میکنند. طالبان به ما میگویند یا خانههای خود را به ما کرایه بدهید و یا برای ما بفروشید و دیگر در این منطقه زندگی نکنید.»
این روند، بهگفتهی مالکان و باشندگان، با ترس و سکوت همراه است و بسیاری از خانوادهها از بیم پیآمدها، حاضر به صحبت علنی نیستند.
عبدالجلیل، از باشندگان ناحیه هشتم قندهار، نیز میگوید که استخبارات طالبان اطلاعات تمام اعضای خانوادهاش را ثبت کرده و در صورت کرایهدادن خانه، مالک مسئول هرگونه رویداد امنیتی خواهد بود.
او میافزاید: «تمام باشندگان شهر قندهار که خانه دارند، در فورمهای ویژه توسط طالبان ثبت شدهاند. نام تمام اعضای خانوادهها ثبت است. اگر کسی خانهاش را به کرایه بدهد، مجبور است مسئولیت هرگونه اقدام و حادثهی افراد جدید را شخصا بپذیرد و اگر حادثهی امنیتی رخ دهد، مسئول مالک خانه هم است.»
دانشجویان نیز از نظارت استخبارات طالبان در امان نماندهاند. محمدحلیم، یکی از دانشجویان دانشگاه قندهار، میگوید که هنگام ثبتنام در خوابگاه، تمام مشخصات او در سیستم استخبارات طالبان ثبت شده و بدون این روند، هیچکس نمیتواند در قندهار خانهای برای اقامت کرایه کند.
او گفت: «نیروهای استخبارات طالبان میآیند، هم ما را بازرسی میکنند و هم محل خواب ما را و حتا تلفنهای ما را هم بررسی میکنند. حتا در شبکههای اجتماعی هم ما را تحت نظارت دارند و اگر کسی چیزی بر خلاف فکر حکومت طالبان نشر کند، بازداشت میشود.»
این وضعیت، بهگفتهی باشندگان، فضای بیاعتمادی و فشار روانی را در شهر افزایش داده است.
در قندهار، پایگاه ۲۰۵ البدر طالبان، پولیس، استخبارات و قطعهی خاص رهبر طالبان همگی برای تأمین امنیت رهبر طالبان گماشته شدهاند و همین موضوع باعث شده است که این شهر، که بهعنوان پایتخت غیررسمی طالبان شناخته میشود، چهرهای شدیدا امنیتی و کنترلشده برای حفاظت از یک فرد پیدا کند. به نظر میرسد این سطح از تدابیر امنیتی، تنها ناشی از احتیاطهای معمول نیست. کشتهشدن برخی چهرههای ارشد طالبان (از جمله خلیلالرحمان حقانی و داوود مزمل) در حملات شاخه خراسان داعش و نیز رقابتهای درونی میان جناحهای مختلف طالبان، از جمله عواملی است که به تشدید این وضعیت انجامیده است. رقابت درونی میان جناحهای طالبان برای دستیابی به قدرت سیاسی، امنیتی و اقتصادی از ابتدا در ساختار طالبان وجود داشت و تا امروز نیز ادامه یافته است. این رقابت عمدتا میان طالبان قندهار به رهبری ملا هبتالله آخوندزاده و طالبان مشرقی به رهبری سراجالدین حقانی جریان دارد.
