ذبیحالله شهزاد
افغانستان با پیشینهی کهن در ورزش، از سال ۱۹۳۶ میلادی گام به میدان بازیهای المپیک تابستانی گذاشت. کاروان ورزشی کشور در این سالها در رشتههایی چون اتلتیک، فوتبال، هاکی، بوکس، کشتی، و در سالهای اخیر در شنا، بایسکلرانی و نشانهزنی شرکت کرده است. اما تا سال ۲۰۰۸، هیچیک از این تلاشها به کسب مدال المپیکی ختم نشد. مردم افغانستان هر بار با امید و آرزو کاروان ملی را در بازیهای المپیک در دورههای مختلف بدرقه میکردند و هر بار دست خالی به خانه بازمیگشتند.
بهترین مقام افغانستان از بازیهای المپیک تا قبل از بازیهای المپیک پکن، به سال ۱۹۶۴ میلادی برمیگردد که پهلوان محمدابراهیم خدری ترکمنی با دو پیروزی و دو شکست عنوان پنجم بازیهای المپیک توکیو را بهدست آورد.
این روند اما با ظهور یک جوان مستعد و کمنظیر تغییر کرد. جوانی که نیمی از عمرش را در مهاجرت گذرانده بود و با امکانات کم، نبود حمایت، و سایه سنگین جنگ -اما با ارادهی آهنین- راهی برای رسیدن به قلههای جهانی پیدا کرد. او کسی نبود جز روحالله نیکپا؛ تکواندوکاری که نام افغانستان را برای نخستینبار بر سکوی افتخار المپیک نشاند. او نه یکبار، بلکه دو مرتبه توانست این موفقیت تکرارناشدنی را رقم بزند. این گزارش روایت زندگی، مبارزات و افتخارات نیکپا است. قهرمانی که از سالنهای کوچک تمرینی مهاجران، تا بزرگترین رویداد ورزشی جهان، مسیرش را با عزم و شجاعت پیمود و به اسطورهی ماندگار در تاریخ ورزش افغانستان بدل شد.
نابغه ورزشی که ورزش افغانستان را دوباره سر زبانها انداخت
روحالله نیکپا، قهرمان پرآوازهی تکواندوکار افغانستان بهتاریخ ۲۵ جوزای ۱۳۶۶ خورشیدی در منطقهی «قُل خویش» ولسوالی بهسود ولایت میدان وردک چشم به جهان گشود. نیکپا در کودکی براثر جنگهای داخلی با خانوادهاش در ایران مهاجر شد و در آنجا از کاکا و برادرش الگو گرفت تا تکواندو را آغاز کند. برادر بزرگترش، حبیب نیکپا یکی از حامیان بزرگ او بود و روحالله با علاقهمندی بیشتری این مسیر ورزشی را دنبال کرد. نیکپا تمرینات تکواندو را در سال ۱۳۷۶ خورشیدی، زمانی که دهساله بود، در ایران آغاز کرد و نخستین استاد وی همایون رضایی از جمله مهاجران افغانستان مقیم ایران بود که نقش کلیدی در شکلگیری پایههای فنی کارزار او ایفا کرد.
در سال ۱۳۸۳ خورشیدی، پس از هفت سال تمرین در ایران، بنا بر تحول سیاسیای که در افغانستان شکل گرفت، نیکپا همراه با خانوادهاش به کابل بازگشت و بلافاصله تمرینات حرفهای خود را در کشور آغاز کرد. در سال ۱۳۸۴ با شرکت در رقابتهای انتخابی تیم ملی، عنوان نخست را کسب کرد و به عضویت تیم ملی تکواندوی افغانستان درآمد. نیکپا برای مدت چهارده سال همیشه قهرمان میشد و همیشه بهعنوان نفر نخست در رقابتهای برونمرزی شرکت میکرد. از آن زمان، تمرینات خود را زیر نظر محمدبشیر ترهکی و ماستر مین سین هاک، مربی برجسته از کوریای جنوبی ادامه داد. این دو مربی در کنار نیکپا لحظات سخت و شیرین زیادی را تجربه کردند، از شکستها و پیروزیها گرفته تا شبهای بیخوابی و تمرینات طاقتفرسا. اما این پشتکار و تداوم بود که به نیکپا اجازه داد آهستهآهسته به بزرگترین افتخارات ورزشی برای خود و کشورش دست یابد.
در یکی از گزارشهای ورزشی تصویری که توسط ذبیحالله شهزاد، خبرنگار ورزشی افغانستان تهیه شده است، محمدبشیر ترهکی دربارهی نیکپا میگوید: «روحالله در نوجوانی و جوانی مجبور بود کار کند تا خانوادهاش را حمایت مالی کند. حتا زمانی که عضو تیم ملی بود، در یک موتورسایکلسازی کار میکرد. ورزشکاران افغانستان را نمیتوان با همتایانشان در کشورهایی مثل امریکا، کوریای جنوبی، ایران یا انگلستان مقایسه کرد. ما در شرایطی تمرین میکردیم که افغانستان تازه از دل جنگ بیرون آمده بود و مکانی برای تمرین نداشتیم. اگر حمایتهای کمیته بینالمللی المپیک و فرصت تمرینی در کوریای جنوبی فراهم نمیشد، رسیدن به مدال برای ما ممکن نبود. او افزود که بورسیههای تمرینی-ورزشیای که به افغانستان اعطا شد، به بهترین بازیکنان تیم ملی اختصاص یافت و حاصل آن، دستآوردهای بزرگی در صحنههای بینالمللی بود.
محمدانور جگدلک، رییس پیشین کمیته ملی المپیک افغانستان نیز دربارهی نیکپا میگوید: «نیکپا ورزشکار متواضع بود که همیشه تمرکز اصلیاش روی نتایج بهتر بود. او در المپیک پکن، نخستین مدال تاریخ ورزش افغانستان در بازیهای المپیک را کسب کرد.»
در مسابقات کسب سهمیه المپیک پکن که از ۲۸ تا ۳۰ نوامبر ۲۰۰۷ در شهر هوشیمینه ویتنام برگزار شد، نیکپا در وزن ۵۸ کیلوگرم به مقام نایبقهرمانی آسیا دست یافت و بهعنوان نخستین ورزشکار تاریخ افغانستان در رشتهی تکواندو، بدون دعوتنامه، بهصورت مستقیم از طریق مسابقات انتخابی قاره آسیا به بازیهای المپیک راه یافت. معمولا کمیته بینالمللی المپیک برای کشورهایی که ورزش ضعیف دارند از طریق کارت دعوت آنان را شامل بازیهای المپیک میسازند. پیش از رفتن به المپیک، نیکپا در هژدهمین دور قهرمانی تکواندوی آسیا که از ۲۶ تا ۲۸ اپریل ۲۰۰۸ در شهر لویانگ چین برگزار شد، در وزن ۵۸ کیلوگرم مدال برنز را از آن خود کرد و با آمادگی کامل عازم پکن شد. در المپیک پکن، نیکپا با شکست لیونت تونکت آلمانی، قهرمان سه دورهی اروپا با نتیجهی چهار بر سه به مرحلهی یکچهارم نهایی رسید. در این مرحله، با گولرمو پریز از مکسیکو، نایبقهرمان جهان روبهرو شد و در حالی که بازی یک-یک مساوی بود، یازده ثانیه مانده به پایان، ضربهای از حریف دریافت کرد و بازی را باخت. اما با صعود حریف مکسیکویی به فینال، نیکپا چانس مجدد برای رقابت بر سر مدال برنز را پیدا کرد. او ابتدا مایکل هاروی از بریتانیا را سه بر یک شکست داد و سپس در یک مسابقهی تاریخی، خوان آنتونیو راموس اسپانیایی، دارنده دو مدال طلای جهان را با نتیجهی چهار بر یک مغلوب کرد و نخستین مدال المپیکی تاریخ ورزش افغانستان را بهدست آورد.
رییسجمهور وقت افغانستان، آقای حامد کرزی، با تماس تیلفونی مستقیم قهرمانی او را برایش تبریک گفت و برایش یک خانه و موتر در نظر گرفت. تاجران ملی نیز یکییکی او را تقدیر کردند و زندگی نیکپا دگرگون شد؛ اما نیکپا در مسیر افتخار توقف نکرد. در سال ۲۰۱۱، نخستین مدال جهانیاش را در مسابقات جهانی کوریای جنوبی کسب کرد و سوم جهان شد. در نوامبر همان سال، در رقابتهای انتخابی المپیک لندن در بانکوک تایلند، با پیروزی بر نمایندگان نیپال، قرغیزستان و تایوان، سهمیه دومین المپیکاش را کسب کرد. در بیستمین دورهی قهرمانی آسیا در ماه می سال ۲۰۱۲ در ویتنام، نیکپا نایبقهرمان آسیا شد و با آمادگی کامل وارد المپیک لندن شد.
او به همراه تیم ملی، شامل نثاراحمد بهاوی، سید حسن رضایی، محمود حیدری و مربیان، ۵۰ روز در کوریای جنوبی تمرین کرد. در المپیک لندن، با وجود اینکه اولین مدال المپیک در پکن را در کارنامهاش داشت، پرچمدار کاروان افغانستان نشد که موجب ناراحتی و فشار روانی بر او شد. اما نیکپا حریف پولندیاش را با نتیجهی دوازده بر پنج شکست قاطع داد. در مرحلهی دوم به مصاف محمد باقری معتمد، قهرمان دومرتبهای جهان و آسیا از ایران رفت. این دیدار پس از سه روند سهبرسه مساوی شد، اما در روند طلایی، باقری با امتیاز پنج بر چهار پیروز شد. با راهیابی باقری به فینال، نیکپا بار دیگر چانس رقابت برای مدال برنز را یافت. او داوید بوی از آفریقای مرکزی را چهارده بر دو شکست داد و در دیدار برای کسب مدال برنز، مارتین استمپر، نایبقهرمان اروپا از بریتانیا را با نتیجهی پنج بر سه مغلوب کرد و دومین مدال المپیکیاش را در تاریخ ۹ آگست سال ۲۰۱۲ میلادی کسب کرد. اما این بار، استقبال از نیکپا مانند مدال نخستاش نبود. حسادتها، تبعیضهای قومی و سیاسی مانع از ارجگذاری شایسته به قهرمان ملی کشور شدند. بااینحال، نیکپا با دومین مدالش، خود را بهعنوان یک اسطورهی دستنیافتنی جاودانه کرد.
در سال ۲۰۱۴، نیکپا در قهرمانی آسیا در تاشکند ازبیکستان، سومین مدال آسیاییاش را در وزن ۶۸ کیلوگرم کسب کرد و ریکورددار مدالهای قهرمانی آسیا در افغانستان شد. در سال ۲۰۱۶، در بازیهای جنوب آسیا در هند، مدال طلا گرفت. در قهرمانی جهان ۲۰۱۷، دو پیروزی درخشان با نتیجهی ناکاوت برابر نمایندگان لاتویا و اسرائیل بهدست آورد، اما در دیدار سوم، با نتیجهی ۲۰ بر ۲۳ مغلوب پونتس، قهرمان جوانان جهان از برازیل شد. نیکپا سپس بهعنوان سرمربی تیم ملی نوجوانان افغانستان منصوب شد. در دوران مربیگریاش، ورزشکارانی چون نثاراحمد عبدالرحیمزی توانست سهمیه المپیک جوانان را کسب کند و حتا مدال برنز آن بازیها در آرژانتین را برای افغانستان بهدست آورد. همچنان منصوری، یکی دیگر از استعدادهای جوان نیز مدتی نزد نیکپا در قالب تیم ملی نوجوانان تمرین کرد و با هدایت نیکپا نایبقهرمان نوجوانان آسیا شد- اگرچه مربیانی مانند محمدبشیر ترهکی و ماستر هاک نیز در تمرینات آنان نقش داشتند.
نیکپا در تمام دوران قهرمانیاش، پیامآور وحدت، برابری، برادری و صلح بود. نیکپا همواره از جنگ دوری جست و برای ارزشهای انسانی ایستادگی کرد. در دوران حکومت جمهوریت، تلاشهایی برای حذف نام نیکپا از کتابهای درسی در وزارت معارف صورت گرفت، اما به همت روشنفکران و اهل قلم، این توطئه ناکام ماند.
نیکپا اکنون کجا است؟
نیکپا پس از سقوط نظام جمهوریت در نیوزیلند بهسر میبرد و در آنجا بهعنوان سرمربی تیم ملی تکواندوی آن کشور فعالیت دارد، وی جدیدا یک آکادمی تخصصی تکواندو تأسیس کرده که کودکان، نوجوان و جوان در آن مصروف به تمرینات تکواندو هستند.
نیکپا، اسطورهی بیبدیل ورزش افغانستان است. افتخاراتش نهتنها هرگز فراموش نخواهد شد، بلکه نقطهی عطفی در تاریخ ورزشی افغانستان محسوب میشود. حتا اگر روزی ورزشکاری طلای المپیک را بهدست آورد، ارزش آن در برابر دو مدال برنز نیکپا، که راه را از دل ناممکنها گشود، قابل مقایسه نخواهد بود.
