قانون ریش در پنجشیر

«محتسبان امر به معروف و نهی از منکر طالبان که اغلب پشتون‌تبار هستند، گاهگاهی برای بررسی وضعیت ریش کارکنان اداره‌های دولتی، به ولایت پنجشیر می‌آیند و هرگاه تشخیص دهند که ریش یکی از کارکنان کوتاه و تراشیده است، وی را به زندان و مجازات تهدید می‌کنند.»

این روایت احمدفهیم، یکی از کارمندان ادارات دولتی پنجشیر است که آن را با اطلاعات روز در میان گذاشته است.

او از لحظاتی سخن می‌گوید که ورود محتسبان با لباس‌های سفید، ترس و اضطراب را در دل همکارانش می‌نشاند. کارمندانی که دستار و کلاه بر سر ندارند، اگر خوش‌چانس باشند، پیش از رسیدن این مأموران، اداره را ترک می‌کنند تا با آنان روبه‌رو نشوند.

احمدفهیم می‌گوید: «محتسبان همه‌ی کارکنان و مأموران اداره‌ی‌ ما را در یک سالن بزرگ یا مسجد ریاست جمع و آنان را از نزدیک مشاهده می‌کنند. آنان مأموری که ریش‌اش کوتاه باشد اسم و بست وظیفه‌اش را یاداشت می‌کنند و با الفاظ تند هشدار می‌دهند که اگر تا دور بعد ریش خود را نگذاشت و صورت خود را به سنت مزین نکرد، مجازات‌ و منفک خواهد شد.»

او می‌گوید که به‌دلیل ترس از محتسبان امر به معروف و بیم ازدست‌دادن شغل، ناگزیر شده ریش بگذارد و این نخستین‌باری‌ است که در زندگی‌اش ریش بلند می‌گذارد.

تهدید به حبس

محمدسرور، یکی دیگر از کارمندان ادارات دولتی در پنجشیر روایت مشابهی دارد. او به روزنامه اطلاعات روز می‌گوید که برخلاف سال گذشته که محتسبان تنها توصیه می‌کردند که کارمندان ریش بگذارند و کلاه به سر کنند، اکنون شرایط تغییر کرده است. به‌گفته‌ی او، کارمندانی که دستورات این محتسبان را نادیده بگیرند، با تهدید به بازداشت توسط پولیس و ارتش طالبان روبه‌رو می‌شوند.

او در گفت‌وگو با روزنامه اطلاعات روز گفت: «محتسبان به کارمندان می‌گفتند که ما اسم‌های شما را به والی صاحب می‌دهیم، و او شما را مجازات می‌کند. بعد از آن می‌گفتند اگر تا ماه بعد در چهره‌ی شما تغییر نیامده بود، راپور شما را به قوماندانی امنیه می‌دهیم و منسوبان قوماندانی شما را در نظارت‌خانه بازداشت می‌کنند. اما اکنون مأموران ملکی را با شکنجه و زندانی‌کردن توسط قطعات ارتش خود تهدید می‌کنند.»

حدود دو هفته پیش، محتسبان امر به معروف طالبان به اداره‌ای که جمشید در آن کار می‌کند، سر زدند. به‌گفته‌ی او، این افراد مستقیما کسانی را که ریش نداشتند یا ریش‌شان کوتاه بود، به زندانی‌شدن و شکنجه توسط لوای ارتش طالبان در پنجشیر تهدید کردند.

او به روزنامه اطلاعات روز توضیح می‌دهد که لوای ارتش یکی از نهادهای مقتدر طالبان در پنجشیر است و بازداشت در آن، نه‌تنها طولانی‌مدت است، بلکه همراه با شکنجه و رفتارهای «خشن» نیز هست.

جمشید می‌گوید: «تمام کارمندان ما را در یک اتاق جمع کردند. اول برای ما توصیه کردند که ریش‌های ما را یک قبضه بمانیم. بعد تهدید کردند که اگر این‌بار به قوانین شان عمل نکنیم، ما را به لوا معرفی می‌کنند. آن وقت لوا ما را خوب‌تر می‌فهماند که چه قسم ریش بمانیم.»

تهدید دوامدار

محمد، یکی از کارکنان ادارات دولتی پنجشیر از تجربه‌ی شخصی‌اش در زمان بررسی‌های محتسبان امر به معروف سخن می‌گوید. او در آن زمان ریش کوتاهی داشته و با برخورد جدی از سوی طالبان روبه‌رو شده است. محمد در این‌باره می‌گوید: «محتسبان گفتند که اگر دوباره ریشم کوتاه باشد، در دور بعدی من را در لوا زندانی می‌کند.»

به‌گفته‌ی محمد، تهدید محتسبان آن‌قدر جدی بوده که تصمیم گرفته است از آن پس ریش خود را نتراشد. او می‌افزاید: «نمی‌خواهم به زندان لوا بروم و به همین خاطر تضمین داده‌ام که دوباره ریش خود را نمی‌تراشم و بلند نگه می‌دارم.»

روزنامه اطلاعات روز به‌منظور حفظ هویت این کارکنان دولتی، از ذکر محل کارشان و جزئیات بیشتر مصاحبه‌ها در این گزارش خودداری می‌کند.

فشار بر مردم؛ از اداره‌های دولتی تا بازار و روستا

فشارهای اداره‌ی امر به معروف و نهی از منکر طالبان تنها به کارمندان ملکی در پنجشیر محدود نمی‌شود. باشندگان این ولایت نیز از تشدید سخت‌گیری‌های محتسبان طالبان در ماه‌های اخیر شکایت دارند. به‌گفته‌ی شماری از باشندگان پنجشیر، مأموران این اداره هنگام نماز بازارها را بر روی مردم می‌بندند و در مراسم عروسی، گزمه‌های‌شان به روستاها می‌روند تا اطمینان حاصل کنند کسی موسیقی پخش نمی‌کند.

احمدفرید، باشنده‌ی ولسوالی رُخه ولایت پنجشیر از برخوردهای نامناسب محتسبان ریاست امر به معروف طالبان شاکی است. او به اطلاعات روز می‌گوید: «محتسبان هر روز پیش از نماز پیشین به بازار ولسوالی رخه می‌آیند. آنان موتر کرولا دارند و به ‌محض دیده‌شدن موترشان در بازار، همه‌ی دکان‌داران پیش از آن‌که با خشونت مواجه شوند، خودشان دکان‌های‌شان را می‌بندند.»

او می‌افزاید: «روزی دیدم محتسبان قصابی را می‌گفتند زود مسجد برو که وقت جماعت می‌گذرد، اما قصاب می‌گفت گوشت در بیرون دکان آویزان است. سک‌های ولگرد گوشت را می‌خورند. شاگرد من بیاید من نماز خود را ادا می‌کنم. اما محتسبان که سه نفر بودند، قصاب را به زور با لباس قصابی از دکان بیرون و به‌سوی مسجد روان کردند.» 

محافل خوشی؛ هدف تازه‌ی محتسبان

احمدفرهاد، یکی از باشندگان ولایت پنجشیر به روزنامه اطلاعات روز می‌گوید که سخت‌گیری‌های محتسبان امر به معروف در میان مردم نیز افزایش یافته است. او توضیح می‌دهد که مأموران طالبان حتا محافل شادی مردم را نیز برهم می‌زنند.

او می‌گوید در یک محفل عروسی در روستای فروبل مرکز پنجشیر، در میان زنان موسیقی پخش بود. ناگهان محتسبان امر به معروف سر رسیدند. آنان دستور دادند که فورا موسیقی خاموش شود. سپس میزبان محفل را خواستند.

احمدفرهاد می‌افزاید زمانی که پدر داماد نزد محتسبان رفت، با برخورد زشت و توهین‌آمیز روبه‌رو شد. به‌گفته‌ی او، محتسبان که افراد مسلح نیز همراه‌شان بودند، لودسپیکر را با خود بردند و محفل عروسی نیز برهم خورد. مهمانان با ناامیدی محل را ترک کردند و به خانه‌های‌شان بازگشتند.

سخت‌گیری‌های طالبان و استفاده‌ی مکرر از قوه قهریه برای تطبیق دیدگاه‌های‌شان ظاهرا تأثیرگذار بوده است؛ زیرا اکنون اکثر مردم به‌دلیل ترس از لت‌وکوب یا زندانی‌شدن، ترجیح می‌دهند مطابق خواست طالبان رفتار کنند. اغلب مردم، برای پیشگیری از درگیری، ریش می‌گذارند و آنچه ریاست امر به معروف و نهی از منکر طالبان می‌گوید، بدون اعتراض اجرا می‌کنند. 

ساختار رسمی برای نظارت بر امور شخصی مردم

مقبول‌احمد وقاص رییس اداره‌‌ی امر به معروف و نهی از منکر طالبان در ولایت پنجشیر است. او هزاره سنی است و بیش از یک‌ونیم سال می‌شود که در این سمت فعالیت دارد.

منابع معتبر به روزنامه اطلاعات روز گفته‌اند که اداره‌ی امر به معروف طالبان در پنجشیر دست‌کم ۱۵ محتسب در مرکز ولایت و ده‌ها نفر دیگر در ولسوالی‌ها دارد که از امور شخصی مردم، از جمله پوشش، ریش، حضور در نماز جماعت و سایر رفتارهای روزمره نظارت می‌کنند. به‌گفته‌ی منابع، شماری از این محتسبان مسلح هستند.

این منابع می‌افزایند که در ماه‌های اخیر، طالبان در سطح رهبری محلی پنجشیر کمیته‌ای به‌نام «کمیته تطبیق قوانین امر به معروف و نهی از منکر» ایجاد کرده‌اند. ریاست این کمیته را والی پنجشیر بر عهده دارد و سکرتریت آن به دوش اداره‌ی امر به معروف این گروه است. اعضای این کمیته شامل ریاست‌های حج و اوقاف، اطلاعات و فرهنگ، معارف و نهادهای نظامی ولایت می‌باشند. به‌گفته‌ی منابع، این کمیته وظیفه دارد تا در جلسات داخلی، برای تطبیق هرچه سخت‌گیرانه‌تر قوانین امر به معروف طالبان، طرح و برنامه تنظیم کند.

منابع در پنجشیر به اطلاعات روز می‌گویند که در اداره‌های دولتی مانند مقام ولایت، صحت عامه، معارف، شهرسازی، سره‌میاشت، فرماندهی پولیس، ریاست استخبارات، مستوفیت، زراعت و کار و امور اجتماعی، یک بست تازه تحت عنوان «مدیر ارشاد و دعوت» ایجاد شده است. وظایف این مدیران شامل تدریس درس‌های دینی، ارائه‌ی وعظ و نصیحت و تنظیم نمازهای جماعت در داخل اداره‌ها می‌باشد.

طالبان در پنجشیر حضور سنگین نظامی دارند و بیشتر نیروهای ارتش این گروه که از ولایت‌های جنوبی و مشرقی هستند، در این ولایت مستقر اند. بر اساس روایت باشندگان پنجشیر، لوای ارتش طالبان و ریاست استخبارات دست بازی برای بازداشت افراد به اتهام‌های گوناگون دارند و به همین خاطر محتسبان امر به معروف کارکنان را تحت فشار قرار می‌دهند که اگر ریش بلند نگذارند و دستار و کلاه نپوشند، به‌دست نیروهای ارتش و استخبارات این گروه در پنجشیر سپرده خواهند شد.

یادداشت: نام‌های مصاحبه‌شوندگان در این گزارش مستعار انتخاب شده‌اند.