نویسنده: آندری کازانتسیُف، رییس مرکز تحلیل دانشگاه وزارت خارجه‌ی روسیه (МГИМО)
منبع: وب‌سایت دانشگاه МГИМО
مهدی زرتشت
بخش آخر
از جمله‌ی عوامل مهم بی‌ثباتی داخلی حتا در کشورهای نسبتاً مرفه منطقه (به‌طور خاص قزاقستان) را می‌شود به مشکلات انتقال حاکمیت، ربط داد. برعکس، رییس جمهور موفق و مؤثر همچون نورسلطان نظربایف برای چندین دهه ظاهراً بر تمام فرایندهای دولت، تأثیر مثبت و عمیقی گذاشته است. در صورتی که چنین رهبری، به‌خاطر یک‌سری مسایل از روند قدرت خارج شود، آنگاه یافتن جاگزین شایسته به‌جای او، کار بسیار سخت است. البته باید در نظر داشت که تنها مشکلات اجتماعی درازمدت است که در همه‌ی کشورهای آسیای مرکزی- هرچند اصالتاً به درجه‌های متفاوت- باعث تضعیف ثبات (به‌جز قزاقستان) می‌شود. این مشکلات درازمدت اجتماعی عبارت از فقر، فساد، درگیری‌های منطقه‌ای و بین‌القومی اند.
جالب است که انتقال قدرت سیاسی برای شخص اسلام کریموف در ازبکستان به عنوان یکی از مسایل مهم (آن‌گونه که کارشناسان غربی می‌فهمند، دست‌کم از نقطه نظر کارایی و فراهم‌سازی شرایط ثبات سیاسی و امنیت) در شاخص‌های بین‌المللی «ضعف دولت» تلقی می‌شود. [مجله] The Fragile States Index ازبکستان را در سال 2014 از 178 در ردیف 48ام قرار داد (مقیاس معکوس که از نظر کارشناسان غربی ازبکستان از نطقه نظر تهدیدات فروپاشیدن دولت‌ها در جهان، 48مین کشور از فهرست 178 کشور است). این برآورد غربی‌ها ازبکستان را در ردیف نزدیک قرغیزستان قرار می‌دهد که به اعتقاد و باور ما، یک نیروی بی‌رحم در حال آشکار شدن است و شاید با ملاحظات «دموکراسی»، قابل مهار نباشد.
یک رویارویی شدید میان کشوری بیش از تقسیم آب رودخانه‌ی مرزی، در حال شکل‌گیری است. برای جمهوری‌های مستقل آسیای مرکزی، این یکی از کلیدی‌ترین موضوعات، به‌خصوص در بخش انرژی امنیت غذایی محسوب می‌شود. قبل از هر‌چیز، ما هنوز یک درگیری و بحران قدیمی را که میان ازبکستان و تاجکستان پیش آمد، فراموش نکرده‌ایم، همین‌طور احتمال یک تنش دیگر شبیه آن‌چه گفتیم، میان ازبکستان و قرغیزستان و دیگر کشورهای بالادست و پایین‌دست وجود دارد که در امتداد رودخانه‌های آمودریا و سیر دریا قرار گرفته‌اند.
علاوه بر تناقضات متقابل ملی که ظاهراً در حال رشد هستند، تضادها و رویارویی‌ها در امور سیاسی آسیای مرکزی میان قدرت‌های بزرگ جهان (در قدم نخست ایالات متحده‌ی امریکا، جمهوری خلق چین و فدراسیون روسیه) شکل تازه‌تری به‌خود خواهد گرفت. این امر در مناقشات و تنش‌های تند میان روسیه و غربی‌ها- به‌ویژه در زمینه‌ی بحران جاری در اوکرا‌ین- و هم‌چنین ایالات متحده و جمهوری خلق چین بر سر گسترش روز‌افزون فعالیت‌های نظامی در اقیانوس آرام و همزمان تنش‌های کلامی میان قدرت‌های مذکور، می‌تواند به عنوان عامل اصلی، نقش بازی کند. از سویی، این مناقشات و رویارویی‌های سیاسی، منجر به تحمیل فشار همه‌جانبه بالای کشورهای آسیای مرکزی خواهد شد و از سوی دیگر، صفحه‌ی جدیدی از «بازی‌های بزرگ» را ورق خواهد زد.
در نتیجه می‌توان گفت که بر اساس مؤلفه‌های موجود، مشکل امنیت در سطح کشورهای منطقه در حال رشد است و هیچ‌کس قادر به حل آن نیست. زیرا که حول‌و‌حوش این ماجرا، تمام بازی‌گران کلیدی خارجی دست دارند که همه برای ورق زدن هر‌نوع شرایطی، قویاً تأثیرگذار اند و می‌توانند بر یک‌دیگر اعمال نفوذ کنند. گرافیک این جریان موجود را می‌توان با مدل افسانه‌های قدیمی کریلوف[1 و2] مقایسه کرد: قو، خرچنگ و نیزه‌ی چوبی که بر مدار جغرافیای آسیای مرکزی به عنوان یک منطقه‌ی بین‌المللی، نقش شده است.
به‌طور کلی، با در نظرداشت موارد تأثیرگذار بر مشکلات نام‌برده، اکنون لازم است به منظور اطمینان‌بخشی از امنیت ملی روسیه، به حلاجی مشکلات موجود در کشورهای آسیای مرکزی، توجه ویژه شود و من فکر می‌کنم، برای یافتن راهکارهای جدید، ما باید راه‌های جدید سیاست خارجی را در پیش بگیریم.
___________
- басни Крылова
- ایوان آندریویچ کریلوف، نویسنده، افسانه‌پرداز و خبرنگار روس. افسانه‌های کریلوف اکنون جزو مهمی از ادبیات کلاسیک روسیه به حساب می‌آیند و افسانه‌های مشهور او را بسیاری از مردم روسیه شنیده‌اند و حفظ کرده‌اند. گوگول، نویسنده‌ی شهیر روس، افسانه‌های کریلوف را «کتاب خردمندی خود ملت» نام گذاشت. بلینسکی یکی از منقدان سرشناس روس در باره‌ی افسانه‌های کریلوف می‌گوید که شخصیت‌های افسانه‌ها «تصویر شاعر‌گونه‌ی یکی از جهات جامعه، کمیدی کوچک، که در آن شخصیت‌های فعال حقیقتاً بی‌اندازه خاص و رعایت شده هستند.»
