قزاقستان؛ از استقلال تا امروز الگوی مناسب توسعه پایدار

نویسنده: مهدی زرتشت

پس از چندین دوره جماد و خمودی، خاندان تزاری روسیه، سرانجام انقلاب معروف اکتبر 1917 به رهبری بولشویک‏ها (در مقابل مِنشویک‏ها) به ثمر نشست. چند سال پس از حکومت بولشویک‏ها، ثمره‏‌ی این انقلاب و دگرگونی عظیم تاریخی روسیه، تشکیل یک اتحاد بزرگ بود: اتحاد جهاهیر سوسیالیستی شوروی (Союз Советских Социалистических Республик). رهبر انقلاب بزرگ- ولادیمیر ایلیچ لِنین (Владимир Ильич Ленин) درست کمی قبل از مرگ‏اش، توانست دستکم هفده کشور را تحت یک نام و یک پرچم با نشانه‏‌ی «داس و چکش» کارگران، حول یک محور جمع کند و اتحاد شوروی (با مخفف СССР) عملاً در سال 1922 تشکیل شد. این اتحاد غول‏پیکر یا جغرافیای سیاسی «دیوارهای آهنین» که می‏رفت تا مطابق برخی اظهار نظرها، قبل از رایش سوم لقب ارباب دنیا را به نام خود ثبت کند، اما پس از فراز و فرودهای بسیار سرانجام در دسامبر 1991 از هم فروپاشید و اتحاد بزرگ عملاً به هفده جمهوری مستقل، عرض اندام کردند. در این میان، قزاقستان یکی از جمله آخرین عضو اتحاد بود که به تاریخ 16 دسامبر سال 1991 اعلام استقلال کرد.

این‏که امروزه بسیاری از نویسندگان و کارشناسان قزاقستان، این کشور را «کشور جوان» می‏خوانند، تا حدود زیادی به این دلیل است که قزاقستان امروز، قزاقستان پس از فروپاشی اتحاد شوروی است و عمر آن کمی بیشتر از بیست سال را در بر می‏گیرد. اما زمانی که این کشور استقلال خود را گرفت، مشکلات کمی جلو راه‌‏اش نداشت: اقتصاد کشور ورشکسته شده بود، به شمول اکثریت قزاق‏ها، ملیت‏های بی‏شمار دیگر درون خاک این کشور زندگی می‏کردند که اداره و اتحاد آنها کار ساده نبود، در حول و حوش تغییرات و تبدلاتی که منجر به فروپاشی اتحاد شد، تقریباً همه چیز در آشفتگی به سر می‏برد و برای قزاقستان نوین سخت بود تا چگونه خشت‏‌بنای یک دولت را بنا نهد آنهم درست زمانی که جو سیاسی آن عصر را تبلیغات عظیم کاپیتالیسم، پر کرده بود و دود باروت، آسمان زندگی ملیت‏های جهان را بیش از پیش آشفته کرده بود. در چنین فضایی، یک کشور نو تجربه چگونه می‏توانست با سرکردگی تیمی از نخبگان سیاسی، یک دولت کارا، مؤثر، مقتدر و صاحب اعتبار را معماری کنند؟ گرچه در زمان اتحاد صاحب نفوذ، اعتبار و اقتدار کافی بود. این در نوعی خود، مهم‏ترین و بزرگترین سوال است. سوالی که بدون شک می‏تواند عبرت‏‌آمیز و منبع الهام خیلی از نظام‌‏های نوپای جهان اولی و جهان دومی باشد.

در آن زمان، از میان تمام رهبران و نخبگان سیاسی کشور پهناور قزاقستان، کسی که بیشتر از همه رأی ملت را با خود داشت و مردم همه به چشم امید به او نگاه می‏کردند و تجربه‌‏ی سیاسی فعال و موفقی را نیز در کارنامه جوان خود داشت، کسی نبود جز نورسلطان ابیشولی نظربایف (Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев) متولد 1940 شهر چمولگان جمهوری اتحاد سوسیالیستی شوروی و متعلق به یک خانواده اصیل قزاق. نظربایف با استعداد خارق‏العاده و نبوغ سیاسی خود، زمانی که هنوز خیلی جوان بود موفق شد به سن 49 سالگی یعنی در سال 1989، به مقام سردبیر اول حزب کمونست جمهوری شوروی قزاقستان انتخاب شود. اما دو سال بعد و پس از فروپاشی اتحاد شوروی، به رأی عموم ملت به عنوان نخستین رئیس جمهور کشور جدید، اعلام و انتخاب شد. سال‏ها پس از آن و در دسامبر سال 2011، پارلمان قزاقستان قانون برپایی جشن دولتی «روز اولین رئیس جمهور» را به تصویب رساند و از آن پس، مردم قزاقستان با برافراشتن پرچم ریاست جمهوری و «تحویل پرچم اداره حراست دولتی» اول دسامبر هر سال را با عنوان «روز اولین رئیس جمهور» در سراسر کشور جشن می‏گیرند.

تیم نخبگان کارکشته و تا آخرین نفس دموکرات قزاقستان با ریاست و رهبری متجددانه پرزدنت نورسلطان نظربایف در مدت زمان کوتاه قاعده‏ی یک دولت نوین را تشکیل دادند: تصویب قانون اساسی، تأسیس پارلمان و سایر نهادهای مهم دولت. علاوتاً رئیس جمهور نظربایف و تیم نخبگان با صلاحیت‏اش، به زودی از فضای تیره و تار تبلیغات جهانی که هنوز بوی تند شعار سنتی: کمونیسم- کاپیتالیسم نزدیک به یک قرنه را در آسمان دنیا تفت می‏دادند، خط روشن سیاسی را برای کشورشان تعیین کردند: سیاست طلح طلبانه یا «دولت دوست جهان». اعلام این خط روشن سیاسی نه فقط یک شعار، بلکه عمل مطلق بود: پس از استقلال و تلاش برای احیای الگوی طلح‏طلبی، دولت قزاقستان در یک اقدام غیر منتظره یکی از بزرگترین سایت‏های اتمی (Семипалатинский ядерный полигон) دوران اتحاد بزرگ شوروی که در شرق قزاقستان در منطقه «سمی پلاتینسک» موقعیت داشت را نابود کرد، موشک‏های اتمی را به روسیه برگرداند و به مقدار هشتصد کیلوگرام یورانیم ذخیره شده را به سازمان ملل تحویل داد. این اقدام غیر منتظره در زمانی که جهان از فروپاشی تراژک اتحاد شوروی، تقریباً تکان سختی خورده بودند و هنوز رسانه‏های معتبر دنیا در تیترهای مهم‏شان کلمه «جنگ» را فریاد می‏زدند، فراتر از یک اقدام ستایش‏برانگیز بود: «مدلی مطمئن‏تر برای آینده‏ی زمین.»

در همین راستا، تلاش تیم نخبگان از رهبران قزاقستان و در رأس همه- پرزدنت نورسلطان نظربایف- برای معرفی قزاقستان نوین به دنیا آنهم از دریچه‏ی تفاهم و صلح، توانست اعتبار بین‏المللی این کشور جوان را در سطح جهانی ارتقاء دهد و حتا این اقدام، عمل بزرگ در راستای الگوسازی سیاست‏های صلح‏طلبانه بود. پس از آن، دولت قزاقستان تلاش‏های دوامدار پرثمری را در راستای نهادینه‏سازی آزادی‏های مدنی، نهادینه‏سازی ازرش‏های دموکراتیک از دموکراسی تا آزادی بیان و مسأله حقوق بشر و مهم‏تر از همه، تلاش در راستای شگوفایی اقتصادی با استفاده‏ی موثر و کاملاً حساب‏شده از منابع طبیعی و همین‏طور توسعه فرهنگی، شروع کردند. اینگونه، بیش از صد ملیت این کشور متعلق به مذاهب و فرقه‏های گوناگون و همین‏طور فرهنگ و زبان مختلف، تحت یک پرچم جمع شدند. مبالغه نیست که اکنون قزاقستان یکی از موفق‏ترین کشورهایی است که به راحتی و زیر چتر عدالت اجتماعی و انکشاف متوازن و سهمیه‏های برابر، تمام ملیت‏های کشورش را زیر آسمان صلح، تفاهم و مدارا جمع نموده و الگوی موفقی را در راه ملت‏سازی و نهادینه ساختن ارزش‏های مدرن، کسب نموده است.

سال گذشته رئیس جمهور نظربایف در آستانه بیست‏و‏دومین سالگرد استقلال کشورش، خطاب به مردم قزاقستان گفت «16 دسامبر سال 1991 در آسمان ملل جهان ستاره جدیدی با نام جمهوری قزاقستان عرض هستی کرد.» او با افتخار تمام افزود که قزاقستان پس از استقلال« هفت ثروت» مهم را به دست آورد: «سرزمین مقدس، وحدت ملی، فرهنگ و زبان مادری، اقتصاد صنعتی نوآورانه، جامعه و کار همگانی، پایتخت جدید و مسئولیت جهانی.»

استقلال قزاقستان، به معنای دیگر احیای «سرزمین مقدس» بود. احیای سرزمین مقدس، تنها تعیین و حفظ اراضی قزاقستان پهناور با جمعیت خیلی بزرگ نبود. استقلال مفهوم خیلی بزرگتر را افاده می‏کرد: برگرداندن ارزش‏های مستقل ملی که فرهنگ، زبان، سیاست و اقتصاد را در بر می‏گرفت. وحدت ملی کلیدی‏ترین اصطلاح سیاسی- ملی برای دولت جدید قزاقستان بود که پس از استقلال با راهکارها و تبلیغات مثبت، به خود جنبه عینی و عملی گرفت. در معنای دوم، وحدت ملی تعریف حقوق و امتیازات برابر شهروندی برای تمام ملیت‏های ساکن در قزاقستان بود. دولت نظربایف از استقلال تا امروز بر این اصل تأکید ورزیده است. در پیام سالیانه رئیس جمهور نظربایف که به تاریخ دهم نوامبر سال جاری ایراد گردید، یکبار دیگر بر حفظ و گسترش این ارزش ملی تأکید صورت گرفت. نورسلطان نظربایف خطاب به ملت قزاقستان، خاطرنشان ساخت «در حالی که این روزها را جشن می‏گیریم، مهم است که مردم قزاقستان را از لحاظ روحی قوی‏تر کرده و اتحاد و بردباری آنان را تقویت نماییم. من اطمینان دارم که در چرخش جدید و مهم تاریخ، اصل محوری ما یعنی «قزاقستان، فقط به جلو!» معنای تازه و عمیق‏تری خواهد یافت.» در متن و ماده‏های «استراتیژی 2050» نیز به تکرار مفاهیم «وحدت ملی» و حفظ و توسعه «فرهنگ و زبان مادری» مورد تأکید قرار گرفت.

چنانچه یادآور شدیم، دولت قزاقستان پس از استقلال تمام تلاش‏هایش را به کار بست تا با استفاده‏ی سنجیده شده و کاملاً برنامه‏ریزی شده از منابع طبیعی، تولیدات داخلی را افزایش داده و از این طریق پلی را میان توسعه همگانی و «اقتصاد صنعتی نوآورانه» معماری کند. این برنامه تا امروز موفقانه پیش رفت و عملی گردید و از همین طریق، دولت توانست میلیون‏ها شغل را برای شهروندان ایجاد کند. نمایشگاه «اکسپو 2017»، استراتیژی 2030، استراتیژی 2050 و سرانجام سیاست جدید اقتصادی «راه روشن» مهم‏ترین برنامه‏های توسعه ملی و بخصوص توسعه اقتصادی دولت قزاقستان است که طرح‏های بکر و کارآمدی را برای توسعه و پیشرفت این کشور، در دستور اجرا قرار می‏دهد.

نظربایف در پیام امسال خود بخشی از سیاست اقتصادی «راه روشن» را این‏گونه شرح داد: «به دستور من دولت برنامه وسیع جدیدی را برای توسعه تدوین نموده است. امروز به جهت روبرو شدن با چالش‏هایی که در مقابل داریم، من سیاست جدید اقتصادی قزاقستان به نام «راه روشن» را اعلام می‏نمایم. پیام جدید به ملت برای سال 2015 را به این موضوع اختصاص می‏دهم. این سیاست ویژگی ضد چرخه‏ای خواهد داشت و در راستای تداوم اصلاحات ساختاری در اقتصاد کشور قرار دارد.» همان‏طور که رئیس جمهور قزاقستان اعلام کرد، سیاست جدید اقتصادی «راه روشن» «جهانی ما در مسیر راه یافتن به جمع 30 کشور توسعه‏یافته جهان است» تنها بخشی از این برنامه‏ی انکشافی، به ایجاد تقریباً «200 شغل جدید» برای شهروندان قزاقستان می‏انجامد. بر اساس اظهارات رئیس جمهور نظربایف، دولت مستقیماً پروژه‏ها را نظارت خواهد کرد و برای جلوگیری از هر گونه اهمال و فساد، دولت کمیسیون ویژه‏ای را ترتیب داده است تا جریان کار را بصورت دقیق نظارت کند.

تیم نخبگان دولت به درستی سیاست اتحاد داخلی اقوام را تقویت کردند و آنها نسبت به این واقعیت که «کلید ثبات و توسعه ملی» یک کشور، در قدم نخست آرامش، صلح و اتحاد داخلی است، درک عمیقی دارند. در بخشی از پیام سالیانه‏ی رئیس جمهور نظربایف آمده است که «ثبات و همدلی چیست؟ کامیابی خانوادگی، امنیت و سقفی بالای سرما است. صلح یعنی شادی پدرانه و مادرانه، سلامت والدین و خوشبختی فرزندان‏مان. صلح یعنی شغل ثابت، حقوق و اطمینان به روز بعد. صلح و ثبات، سرمایه ملی ماست که باید هر روز تلاش کنیم از آن دفاع کرده و آن را تقویت نماییم. من همیشه می‏گویم: جوانان، تکیه‏گاه آینده ماهستند.» همچنین در بخش دیگری از این پیام آمده است که «کار بزرگ و پر مسئولیت در پیشرو است. برای آنکه بتوانیم آزمون کمال و بلوغ را پشت سربگذاریم، باید همبستگی و اتحاد داشته باشیم. ما بایستی اعتماد میان همه قزاقستانی‏ها را تقویت کرده و نسبت به هم شکیبا باشیم. این کلید آینده قزاقستان است. همدلی میان اقوام به منزله اکسیژن حیات‏بخش است. ما متوجه آن نمی‏شویم و هنگامی که نفس می‏کشیم، این کار را ناخودآگاه انجام می‏دهیم و فقط زندگی می‏کنیم. ما باید خود حافظ اتحاد و همدلی میان اقوام باشیم.»

هشت سال پس از استقلال- در سال 1998- پایتخت جمهوری قزاقستان از جنوبی‏ترین نقطه این کشور، به مرکزی‏ترین نقطه کشور یعنی شهر آستانه انتقال یافت. اگر همه‏ی دلائل استراتیژیک این انتقال را جمع کنیم، می‏توانیم بگوییم که انتقال پایتخت به نقطه مرکزی کشور، یکی از اقدامات بزرگ و مهم دولت قزاقستان بود. معماری این شهر به گونه‏ی «شرقی و غربی» در نظر گرفته شد و نورسلطان نظربایف اعلام کرد که «آستانه پایتخت اورآسیا است.» امروز این شهر کاملاً جوان، یکی از پنج زیباترین پایتخت در دنیاست که اهمیت آن برای قزاقستانی‏ها بیش از آنچه که تصور می‏رود، است.

تیم نخبگان دولت، هیچ راهی جز حرکت به سوی آینده را در خاطرشان جا نمی‏دهند. استراتیژی‏های بلندپروازانه توسعه ملی (بخصوص «راه روشن» و استراتیژی 2050) تنها یک طرح یا آرمان یا آروز نیست؛ بلکه دولت عملاً و با تلاش‏های خستگی‏ناپذیر، در طول 22 سال از زمان استقلال، راه آن را هموار کرده و امروز بدون شک زمان آن رسیده است که چرخ توسعه روی این جاده‏ی هموار، به حرکت افتد. بدون هیچ شبهه‏ای می‏توان گفت که رهبران نخبه و تیم متعهد به پیشرفت با آرمان‏ها و تعهدات ملی و با رویکرد و ذهنیت کاملاً متجددانه و دموکراتیک، عزم قاطع برای پیشرفت دارند و البته تمام این دستآوردها و پیشرفت‏ها و امیدواری‏های بزرگ برای آینده «روشن» را باید بر بستر فرهنگ و ارزش‏های فکری و ذهنی دولت و مردم قزاقستان، تحلیل و تفسیر کرد: دولت از زمان استقلال تا امروز، بر وحدت و یگانگی دموکراتیک ملیت‏ها تأکید کرد و در راستای رئالیزه کردن آن اقدامات بی‏مثالی روی دست گرفت، دولت تمام تلاش‏اش را برای حفظ و توسعه ارزش‏های قرن بیست‏و‏یکمی به کار بست، دولت ضمن ضمانت آزادی عقاید در چارچوب قانون اساسی، از خشت‏بنای سکولاریسم دیوار بزرگ و مستحکم یک نظام متجدد و کاملاً دموکراتیک را بنا نهاد. فرصت‏های کاملاً برابر شغلی و کاری برای زن و مرد، همزیستی کاملاً مسالمت‏آمیز و همکاری‏های متقابل تمام فرقه‏های دینی- مذهبی و با احترام کامل به قانون و اساسات دولت، عزم قاطع دولت در راه مبارزه با هر نوع جریان‏ها و خط فکری افراط‏گرا و بنیادگرا که تروریسم آخرین منزلگاه آنهاست، و همین‏طور رویکرد و سیاست خارجی کاملاً صلح‏طلبانه و دوستانه از شرق تا غرب، تمام دستآوردها و کارنامه‏ی مثبت دولت نخبه‏ی پرزدنت نظربایف است. به یمن چنین تلاش‏های مدام و عرق‏ریزی‏های ثمربخش تیم نخبگان دولت، امروز قزاقستان در مسیر نویدبخش قرار گرفته است و این‏گونه است که قزاقستان عضو اتحاد شوروی، اما پس از استقلال دولت جوان گام‏های موفقانه‏ای را پیمود و در طی 22 سال، توانست نام و افتخار و آینده‏ی امیدبخش را برای خود کسب کند.