مهدی زرتشت
بخش سوم
یکی از بازی‌گران بزرگ بین‌المللی- چین- هم‌مرز با افغانستان است که همیشه با رادیکال‌های اسلامی خود- اویغورها- مشکل داشته است. منافع و علاقه‌مندی‌های جمهوری خلق چین (КНР) در افغانستان چیست؟
چین طبق معمول تلاش می‌کند تا خود را از جوانب قدرت سیاسی در افغانستان دور نگه دارد. با وجود این، امروز چین رفع اغفال کرده است که سرمایه‌گذاران در افغانستان، سود سهام پرداخت نمی‌کنند. چند سال قبل، آنها بزرگ‌ترین سپرده‌ی مس عینک را خریداری کردند. اما کار روی آن به دلیل مشکلات دایمی امنیتی، آن‌طور که باید، عملی نشد. بر همین مبنا، چین در شرایط حاضر یک «صدای منفعل» است.
در اجلاس سازمان همکاری شانگهای (ШОС) که چندی قبل در دوشنبه برگزار شد، آیا در مورد افغانستان زیاد صحبت شد؟
تصور می‌شد که تا برگزاری اجلاس سازمان همکاری شانگهای، رییس جمهور جدید [افغانستان] روی کار بیاید. اما این اتفاق پیش نیامد و در جلسه، حامد کرزی حضور پیدا کرد. مردم آشنا با آش سازمان، به این عقیده‌اند که کرزی از این طریق نشان داد که هنوز هم سیاست‌مدار بسیار با‌نفوذ است و نه یک «اُردک لنگ.» در همان زمان، در دوشنبه ظاهراً او موفق به دریافت تضمین‌های خاصی در مورد وضعیت آینده شد: پس از آن، روند کار روی توافق میان عبدالله عبدالله و اشرف غنی، سرعت گرفت و کرزی نیز در این فرایند، نقش فعالی را بازی کرد.
همانطور که به سازمان همکاری شانگهای ارتباط می‌گیرد، تأثیرات این ساختار را در مورد وضعیت افغانستان نمی‌توان دست‌کم گرفت. مقام‌های سازمان که متشکل از روسیه و جمهوری خلق چین اند، قدرت‌های بزرگ کشورهای هم‌مرز [با افغانستان] اند که عضو سازمان همکاری شانگهای هستند. علاوتاً، ممکن است افغانستان خود به عضویت این سازمان در‌آید، اگرچه در یکی دو سال آینده، این اتفاق نخواهد افتاد.
امروز افغانستان مرکز اصلی تولید مواد مخدر است. در طول حضور نیروهای خارجی غربی (ایالات متحده‌ی امریکا و ناتو) میزان تولید و قاچاق مواد مخدر خیلی بیش‌تر شده است. آیا این شانس وجود دارد که در این زمینه در آینده‌ی نزدیک وضعیت بهتر شود؟
فکر نمی‌کنم. به‌درستی نمی‌دانم که آیا می‌تواند وضعیت تغییر می‌کند یا خیر. برای این کار، باید برای کشاورزانی که به کشت و تولید تریاک مبادرت می‌ورزند، جا‌گزین ارائه شود. ولی این چیزی است که نمی‌توانیم ببینیم. چند سال قبل، میان امریکا و روسیه یک همکاری دوجانبه به هدف مبارزه با مواد مخدر در افغانستان، به راه افتاد که متأسفانه این همکاری، نتیجه ملموسی به همراه نداشت. این ناکامی عمدتاً به این دلیل بود که آمریکایی‌ها علاقه ی جدی به شرکت در این راه، از خود نشان ندادند گرچه از طرف روسیه یک سری تلاش‌ها و اقداماتی روی دست گرفته شد. و امروز در حالی که روابط مسکو و واشنگتن چندان تعریف ندارد، امیدواری برای مبارزه جدی به هدف کنترول کشت و قاچاق مواد مخدر- بدون همکاری دوجانبه- به حد اقل خود رسیده است.
***
تبصره: قبل از این شاید هیچ انتخاباتی در افغانستان به اندازه‌ی انتخابات امسال توجه عموم را به خود جلب نکرده باشد. این انتخابات، تنها برای دولت افغانستان و نزدیک‌ترین متحدانش، دولت امریکا و ناتو، مهم نبود. بل‌که کشورهای زیادی به‌خصوص آن‌هایی که به هر نحو نگران وضعیت فعلی و آینده افغانستان اند، مهم بود. از سویی، انتخاباتی که از سرگذشت از این جهت نیز مهم بود که تلاش‌های دولت آمریکا در نهادینه سازی دموکراسی و اصول مردم‌سالاری، آیا هیچ دست‌آوردی داشته است؟ با این حال، انتخابات امسال، بدون شک یکی از جنجالی‌ترین انتخابات بود. به‌طوری که احتمال آغاز یک بحران تازه می‌رفت و کشورهای دور و نزدیک همه با دقت نظر چشم دوخته بودند تا افغانستان درگیر جنگ و ناامنی، چگونه می‌تواند از این گذرگاه عبور کند.
با وجود این، انتخابات به سرانجام خود رسید و توافق نهایی برای تشکیل دولت وحدت ملی، در شرایط حاضر بخشی از نگرانی‌ها را برطرف کرد؛ این دور انتخابات همچون برنامه ای برای مشق دموکراسی، در مقاطع و محافل مختلف به‌خصوص میان کشورهای همسایه- از آسیای میانه تا روسیه- انتقادات بی شماری را در پی داشت. واقعیت این است که روسیه ظاهراً ناگزیر است یک چشمش به طرف افغانستان باشد و مسائل جاری در این کشور را جز به جز مرور کند. از سویی، روابط تقریباً پر کش و قوس مسکو و واشنگتن از مسئله سوریه تا اوکراین و همین طور در بازی‌های سیاسی سطح جهانی، چشم روسیه را به آینده افغانستان خیره تر کرده است. مسکو از شروع دولت جدید- پس از سقوط دولت طالبان- حضور آمریکا و ناتو و فعالیت‌ها و برنامه‌های آنان را از راه دور، نظارت می‌کرد. اما با گذشت سیزده سال و ظاهراً ناکامی و سردرگمی آمریکا و ناتو در راستای مهار و مبارزه با تروریسم و طالبان و همین طور مسئله مواد مخدر، یک بار دیگر تب حساسیت روسیه و کشورهای آسیای میانه را بالا برده است. طی دو سال اخیر، کشورهای مشترک المنافع با رهبری روسیه، در ارتباط به افغانستان و تأثیر ناامنی‌های جاری بر کشورهای آنها، بارها مورد بحث قرار گرفته است. کنفرانس اعضای سازمان گفتمان امنیتی جمعی (ОДКБ) متشکل از کشورهای روسیه، قزاقستان، تاجکستان، ازبکستان، قرغیزستان و ترکمنستان و همینطور نشست چهاردهمین دور سران سازمان همکاری‌های شانگهای، که در آن بحث روی افغانستان یکی از موضوعات مهم بود، همه نشان می‌دهد که نگرانی‌ها بیش از پیش افزایش یافته است. مسکو در حال حاضر گذشته از این نگاه استراتژیک به مسئله افغانستان دارد، اما بیش‌تر از همه از وجود ناامنی‌های گسترده و فعالیت‌های گروه‌های افراط‌گرای مسلمان، تولید و قاچاق مواد مخدر و همین طور خطر صددرصدی نفوذ «داعش» یا هر نوع گروه‌های تحت تأثیر همچون جماعت خطرناک، نگران است. همانطور که کارشناسان و آگاهان امور سیاسی مسکو و اعضای سازمان گفتمان امنیت جمعی بارها گفته اند، هر نوع بی ثباتی و ناامنی، یقیناً تهدید باالقوه برای امنیت و ثبات کشورهای آسیای میانه و حتا خود روسیه محسوب می‌شود.
بهرحال، بحث و نظرها و مقالاتی که این اواخر در اکثر رسانه‌های مسکو و کشورهای عضو گفتمان امنیت جمعی در ارتباط به مسئله‌ی افغانستان نشر می‌شود، به‌خوبی نشان می‌دهد که نگاه‌ها نسبت به افغانستان تیزتر شده و مسکو خود در رأس رهبری تصمیم‌ها و موضع‌گیری‌ها قرار خواهد داشت.
