چشم‌اندازی بر وضعیت معارف کشور

(به بهانه‌ی روز فرخنده‌ی معلم)

فرهاد خراسانی

در جامعه‌ی افغانستان معلمان برعلاوه‌ی آن‌که نقش تعلیم و تربیه را دارند، نهاد آموزشی و تربیتی جامعه را فعال نگه ‌می‌دارند. معلمان و مراکز آموزشی مدرن از این‌‌که «‌در متن جامعه قرار دارند، نقش نوگرایی و تعالی فرهنگی را هم بر‌عهد دارند. در طول تاریخ افغانستان مراکز آموزشی (مدرسه و دانشگاه) و معلمان رسالت‌دار ارزش‌های جدید بوده‌اند و جریان نوگرایی، توسط معلمان و نهاد‌های آموزشی زنده نگه‌ داشته شده است.

معارف جدید در جامعه‌ی افغانستان از آغاز شروع و شکل‌‌گیری آن با دشواری‌های‌ زیادی همراه بوده است. یکی از دشواری‌های جدی آن این بوده است که حاکمیت‌ها به گونه‌‌ای که لازم بوده‌، نظام آموزشی مدرن را حمایت نکرده‌اند و در زمینه‌ی ساختن زیر‌ساخت‌های آموزشی و بومی کردن نظام آموزشی مدرن، کار اساسی‌ای انجام نداده‌اند. به همین خاطر، معارف به عنوان مردمی‌ترین نهاد رسمی، هنوز با مخالفت سنت‌گرایان رو‌به‌رو می‌باشد و در مناطق روستایی از آن به عنوان پدیده‌ی کفر‌آمیز تلقی می‌گردد.

بعد از کودتای هفتم ثور 1357 که کمونیست‌ها از نهاد‌های آموزشی به عنوان سنگر‌های تبلیغاتی و آموزشی خویش استفاده کردند و معلمان را به‌گونه‌ی جبری وا‌دار به تبلیغ و مبارزه‌ی سیاسی برای نظام نمود، مخالفت و ستیز با نظام معارف جدید و معلم بیش‌تر شد و تقریبا در تمام مناطق روستایی که ملاها رهبری جهاد را برعهده داشتند، دروازه‌‌های‌ مکتب‌ها را بستند و این وضعیت به نحوی تا خروج نیرو‌‌های شوروی و پیروزی مجاهدین در دهه‌ی هفتاد، ادامه داشت. تنها در بعضی جاها دروازه‌ی مکتب‌ها به روی فرزندان کشور باز بود.

در زمان حکومت سیاه طالبان نظام آموزشی مدرن تا سرحد نابودی پیش رفت. طالبان تمامی مکاتب دخترانه را به‌خاطر تلقی‌های نادرست مذهبی‌شان بستند و نصاب درسی مدارس پسرانه را تغییر دادند. اکثر مضامین علوم تجربی و اجتماعی را برداشتند و به‌جای‌شان کتاب‌های قدیمی مذهبی را به عنوان نصاب تعلیمی قرار دادند. اگر حاکمیت سیاه طالبان ادامه می‌یافت، نظام آموزشی مدرن به‌طور کلی در جامعه‌ی افغانستان از بین می‌رفت و مکتب‌ها از و‌جود آموزش علوم جدید پاک می‌شدند و مکتب‌های رسمی به مدارس مذهبی مبدل می‌شد. به این صورت، نظام آموزشی مدرن در جامعه‌ی افغانستان سرنوشت‌ خوبی نداشته است و با دشواری‌های زیادی همراه می‌باشد.

یکی از حوزه‌هایی که در جریان سیزده سال اخیر و پس از شکست امارت اسلامی طالبان و به‌و‌جود آمدن نظام سیاسی با حمایت جامعه‌ی جهانی، به‌گونه چشم‌گیر تغییر کرد، حوزه‌ی معارف و تحصیلات عالی می‌باشد. کشورهای کمک‌کننده چهار حوزه؛ امنیت، معارف، صحت و دولت‌داری را محور توجه‌شان قرار دادند و کمک‌های اقتصادی‌شان را در آن بخش‌ها به دولت نوپای افغانستان متمرکز کردند. به این صورت، به باز‌سازی و تقویت معارف توجه شد. یکی از دست‌آورد‌های مهم حکومت سیزده ساله‌ی حامد کرزی، پیش‌رفت نسبی در عرصه‌ی معارف و تحصیلات عالی می‌باشد و در تمامی جاهایی که حاکمیت دولت بر‌قرار می‌باشد، اکنون مکتب‌های پسرانه و دخترانه فعال می‌باشند. اما با این همه، معارف افغانستان با دشواری‌های زیادی رو‌به‌رو می‌باشد و لازم است که دولت جدید به آن توجه کند و وضعیت معارف را بیش‌تر از این بهبود بخشد.

مشکلات و نیاز‌مندی‌های معارف

اگر بخواهیم که مشکلات و نیاز‌مندی‌های معارف را به‌طور مشخص بررسی کنیم، در عرصه‌های زیر لازم است که به آن توجه شود.

ساختن زیربناها

از آن‌جایی که نهاد آموزش و پرورش یکی از نهاد‌های اساسی جامعه می‌باشد و حیات و پویایی جامعه به آن منوط می‌باشد، عمل آموزش نیاز‌مند این است که باید در یک مکان معیاری و با هنجار‌ها و الگوهای خاص صورت گیرد. به همین خاطر، نیاز است که محل‌ها و ساختمان‌های نهادهای مربوط به معارف که عبارت از ساختمان‌های مکتب‌ها می‌باشند، به‌گونه‌ی معیاری ساخته شوند. یکی از دشواری‌های معارف کشور این می‌باشد که اکثر مکتب‌ها، دارای ساختمان نمی‌باشند و شاگردان در زیر خیمه‌ها ‌یا مکان‌های غیراختصاصی درس می‌خوانند، یا اگر هم دارای ساختمان می‌باشند، این ساختمان‌ها معیاری نیستند. بنابراین، یکی از نیازمندی‌های معارف کشور این است که دولت ساختمان‌های مکتب‌ها را ساخته ‌یا مورد باز‌سازی قرار دهد. با این عمل، از طرفی کیفیت و کار‌کرد نهاد‌های آموزشی بهبود می‌یابد و از جانب دیگر، زیر‌ساخت‌های معارف در جامعه ساخته شده و معارف در متن جامعه پایدار می‌شود.

تربیه‌ی کادر‌های مسلکی

آموزگار یکی از عناصر مهم روند آموزش و پرورش می‌باشد و عمل آموزش و پرورش به واسطه‌ی آموزگاران صورت می‌گیرد. از این‌که نهاد آموزشی یک نهاد بزرگ اجتماعی می‌باشد و حوزه‌ی کارکرد آن در متن جامعه می‌باشد، نیاز مندی آن هم بیش‌تر است. معارف افغانستان نزدیک به چهل سال است که فرو‌پاشیده است، زیر‌ساخت‌های آن ویران شده است و از این لحاظ به معلم و کادر‌های مسلکی بیش‌تر نیازمند می‌باشد. یکی از دشواری‌های معارف کشور، کمبود آموزگار و نیاز‌مندی به کادر‌های مسلکی می‌باشد و اکثر مکتب‌ها در شهر‌ها و روستاها با کمبود کادر متخصص مواجه می‌باشند.

کمبود مواد ممد درسی

نبود مواد‌ ممد درسی، از جمله کتاب‌، مواد‌‌ دیگر آموزشی و آزمایشی، از جمله‌ی نارسایی‌های دیگری است که نظام معارف کشور با آن مواجه می‌باشد. در این خصوص لازم است که تمامی مکتب‌ها با مواد‌‌ ممد درسی و آموزشی (‌پوستر‌ها، نقشه، ‌مواد‌های لابراتواری و…) تجهیز شوند تا  دانش‌آموزان بتوانند در فرایند آموزش به‌درستی سهم بگیرند.

الگوی اداری و رهبری کهنه

یکی از نارسایی‌های اساسی دیگر‌ معارف کشور، الگوی اداری و رهبری کهنه می‌باشد و تمامی امور اداری و رهبری به شیوه‌ی قدیم اداره می‌شوند. اسناد اداری و آموزشی به گونه‌ی معیاری آماده و نگه‌داری نمی‌شود. در این خصوص لازم است که شیوه‌های اداری و رهبری معارف با معیارها و وسایل تکنولوژیکی، مانند کامپیوتر و انترنت تجهیز شوند تا از طرفی سهولت‌های اداری به‌و‌جود آید و از جانب دیگر، اسناد اداری و آموزشی نهاد‌های آموزشی به گونه‌ی معیاری ترتیب و آماده شود و اسناد تعلیمی و آموزشی شاگردان در موقع مناسب در اختیار‌شان قرار گیرند.