صادق محبی
از روز زبان پشتو در ۲۹ ماه می، بیشتر در رسانههای اجتماعی گرامیداشت شد. البته برخی این روز را روز جهانی یا بینالمللی زبان پشتو نیز گفتهاند. نامگذاری و مطرحشدن این روز بهنام زبان پشتو کار نیک و مناسبی است. اما بهتر بود دربارهی پیشینهی این روز و اینکه چرا و چگونه به این نام مسما شده هم پرداخته و بحث میشد.
اینکه زبان پشتو در کجا و چه تعداد گوینده دارد بحث دیگری است. در افغانستان اما یکی از زبانهای رسمی است و بخش بزرگی از شهروندان کشور به آن صحبت میکنند. آشکار است که یادگیری زبان پشتو خالی از فایده نیست. تسلط به این زبان باعث فهم بیشتر از این زبان و گویندگان آن میشود. من تسلط نداشتن بر این زبان را یکی از مشکلات و کمبودهای خودم احساس میکنم.
اینکه چرا پشتو یاد نمیگیریم، سوالی است که نیاز به تأمل دارد. زبان پشتو همانند هر زبان دیگر، برتر و کمتر از دیگری نیست. در مناطق غیر پشتوزبان، این زبان را از مکتب شروع میکنیم و در زندگی و کار اجتماعی با آن روبهروییم، ولی هنوز هم نمیخواهیم و یا نمیتوانیم که آن را یاد بگیریم. بیعلاقگی و بیتوجهی به آن ممکن دلیلهای زیادی داشته باشد که نیازمند مطالعه و بررسی است.
نمیدانم که به این سوالهای پایین، کی یا کیها پاسخگو میباشند؛ پشتو زبانها (مدعیان زبان پشتو) یا همهی جامعه. برخی از این سوالها در زیر چنین یادداشت شده و ممکن با هم مرتبط و یا تکراری باشند.
۱- ضرورت یادگیری پشتو برای شهروندان غیر پشتو زبان چقدر احساس میشود؟
۲- آیا یادگیری زبان پشتو به درد کار، زندگی روزمره و اجتماعی میخورد؟
۳- آیا دیکتهشدن زبان پشتو توسط حکام و افراطیون پشتون، باعث کمعلاقگی به آموختن این زبان شده است؟
۴- آیا زبان پشتو با ستمهاییکه توسط حکام گوینده این زبان به بخش بزرگی از جامعه روا داشته مرتبط است؟ آیا اینکه غیر پشتو زبانها نسبت به آن احساس بدبینی دارند، دلسرد شدهاند و یا نمیتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، ریشه در این مسائل دارد؟
۵- آیا زبان پشتو ظرفیت تولید متنهای ادبی، شعری، داستانی، علمی و فرهنگی را دارد که نیاز به فراگیری آن جدی تلقی شود؟
۶- آیا سیاسیسازی زبان پشتو یکی از دلایل این یاد نگیری است؟
۷- آیا زبان پشتو جذابیت یادگیری برای دیگران را دارد؟
۸- آیا یادگیری این زبان به لحاظ دستوری و قواعد زبانی مشکل است؟
۹- آیا خاطرات بد و تلخ از گوینده یا گروهی از گویندگان زبان پشتو، توانسته یا میتواند مزید بر علت بیعلاقگی در برابر این زبان باشد؟
۱۰- کیها در حق این زبان جفا کردهاند؟ حکام پشتو زبان یا گویندگان زبانهای دیگر کشور؟
۱۱- علت اصلی دلسردی غیر پشتو زبانها در برابر این زبان چیست؟
۱۲- آیا سوال عدم یادگیری و شوق دیگران برای یادگیری این زبان به خود پشتونها و حکام پشتون برمیگردد یا دیگران؟
۱۳- چرا زبان پشتو با وجودیکه زبان حاکمیت، قدرت، سلطه و منابع بوده، نتوانسته زبان قابل قبول یادگیری برای بخش بزرگی از جامعه باشد؟
مجموعهی از سوالها، ملاحظات، باید و نبایدهای که علت یاد نگیری این زبان شده است باید کارشناسانه، بیطرفانه و بهصورت اکادمیک بررسی شود. نیاز است تا به چراهای مطرحشده به شکل آموزنده و قابل قبول، پاسخ داده شود.
این یادداشت برای بحث و گفتوگو مطرح شده است. تحقیر، توهین، و نادیده گرفتن زبان پشتو منحیث یک زبان و گویندگان آن مطرح نیست. هر کسی حق دارد به زبان خود صحبت کند، تحقیق کند و یا آن را توسعه و رونق دهد. در واقع زبان پشتو مانند سایر زبانهای کشور بخشی از گنجینهی متنوع افغانستان است. مانند هر زبان دیگر بر رشد و شکوفایی آن کار، سرمایهگذاری و فعالیت صورت گیرد. اما فعالیت برای رشد این زبان نباید به معنای حذف، تحت فشار گذاشتن، اهمیت ندادن، و تضعیف دیگر زبانها و گویندگان آن باشد.
