خلک د افغانستان په اړه د جنيوا نړيوال کنفرانس او له دې هېواد سره د نړيوالې ټولنې د اوږدمهالې ملګرتيا په دوام خوښ دي، خو ټينګار يې دا دی چې که افغان دولت د فساد د مخنيوي پر وړاندې اغېزمن ګامونه وا نه خلي، شوې مرستې به د تېر په څېر حيف و ميل شي.
د پکتيا اوسېدونکي د نړيوالو مرستو په اړه تېرو تجربو او په هېواد کې روان پراخ مالي فساد ته په کتو اندېښمن دي او وايي چې يادې پيسې بايد د مطلوبو ګټو لرونکو اقتصادي پروژو کې په سم ډول ولګيږي.
ليکوال او شنونکی اميد دلاور وايي، له افغانستان سره د نړيوالې ټولنې او بېلابېلو بنسټونو له ګڼو مرستو سربېره لا هم د دې هېواد له نيمايي زيات خلک په بېوزلي کې ژوند کوي، چې په خبره يې لوی لامل يې په دولتي سيسټم کې پراخ فساد دی.
دلاور وويل: «که د فساد مخه ونه نيول شي، دا مرستې به هم چندان ګټورې نه وي، فقط په شمار د ځينو کسانو لخوا به ورته مختلفې حيلې و بهانې جوړې شي او خپل کاروبارونه به پرې جوړ کړي.»
مدني فعال سيدالله خاورين نيوکه کوي چې دولت د فساد پر وړاندې په مبارزه او کمولو کې پاتې راغلی او اوسمهال د روان کم ساري فساد له امله له دولت سره د خلکو واټن ډېر زيات شوی دی.
خاورين وايي: «لوړ پوړي دولتي چارواکي په فساد کې لګيا دي، د ارګ له ځينو لوړ رتبه کسانو نيولې تر ډېری وزيرانو، واليانو او نورو پورې خپله فساد کوي. ولسمشر د دې کسانو له خوا انحصار دی او فکر نه کوم له واقعي حالت څخه خبر وي، چې دا د تاریخي شرم خبره ده.»
د پکتيا پوهنتون د اقتصاد پوهنځي استاد نجيب الله توتاخېل وايي، چې که مخکې يا له شته فرصتونو په استفادې عايداتي ادارې اصلاح او عايدات سم راټول شي، افغانستان به د نورو مرستو ته اړ نشي.
توتاخېل وويل: «که يوازې زموږ ګمرکات ټول هم نه، اتيا فيصده سم راټول شي او منابع کنټرول شی، موږ به د خپلو زېربناوو او پايدارو اقتصادي پروژو د پيلولو او تحکيم جوګه يو او په تدريجي ډول به اقتصادي بساينې ته ورسيږو.»
د پکتيا ولايتي شورا هم پر ځينو دولتي پروسو او تګلارو بيا کتنه اړينه بولي او وايي چې دولت بايد د شته لويو فسادونو په مخنيوي کې د قناعت وړ اصلاحات راولي.
د يادې شورا مشر عبدالمالک ځاځی وايي: «په مرکز کې ځينې ادارې له تشکيلاتي پلوه بې ځايه پړسېدلې دي، ځينې کسان له ډېرو فسادونو پړسېدلي او پروسې او پروژې په خپله نفع څرخوي. دا سمه ده چې د جنيوا کنفرانس مديريت بريالی و، خو تر هغه اوس مهمه دا ده چې د نړيوالو شوی باور څنګه ساتل کيږي، بايد د افغانانو له تمې سره سم دا پيسې سمې مصرف او په افغانستان کې د روان فساد مخه ونيول شي.»
خو دولت وايي، چې له فساد سره مبارزې ته ژمنتيا لري او د همدې موخې لپاره يې له يادې ناوړه پديدي سره د ګټورې مبارزې لپاره تازه يو نوی کميسیون په دنده ګمارلی دی.
د ولسمشرۍ ماڼۍ ویاند صديق صديقي وويل چې په ولايتي او مرکزي کچه د تداکارتو کميسيونونه، د فساد ضد او روڼتيا ادارې رامنځته کړې، چې د فساد د مخنيوي په برخه کې کار کوي.
دا په داسې حال کې ده چې لا هم په کلني ډول د هېواد په عايداتي ادارو کې لسګونه ميلياره افغانۍ فساد کيږي او د شمېرو له مخې د دې هېواد اوسېدونکي د خپلو قانوني اداري چارو تر سره کولو لپاره سلګونه ميليونه افغانۍ مالي فساد ورکولو ته اړ کيږي.
