یک سال آشوب و ناامیدی

سال 2016 میلادی به پایان رسید. سال نو میلادی با بیم و امیدهای تازه‌یی از راه خواهد رسید. در این یک‌سال گذشته، افغانستان روزهای سخت و دشواری را پشت سر گذاشت. سختی‌هایی که تبعات آن پابرجاست و تا سال‌ها نیز اثرات ویرانگر آن باقی خواهد بود.
نگاهی به آمار و ارقام نشان می‌دهد که یک سال گذشته‌ی میلادی، متأثر از وضعیتی بوده که در سال‌های پیشین به‌دلیل بی‌توجهی، فساد حاکم و خلاهای جدی در رهبری سیاسی کشور شکل گرفته و تا این سال ادامه یافته است. البته حکومت نیز با نگاه واقع‌بینانه‌تری آن را سال «دفاع» نام گذاشته است. سالی که باید از دستاوردهای یک‌ونیم دهه‌ی اخیر حفاظت شود. اما روشن است که حفاظت از تمامی این دستاوردها کار دشواری بود. به همین خاطر، همین که برنامه‌های کلان‌تر گروه‌های تروریستی به‌بار ننشست، و همین که طرح تصرف دست‌کم چهار ولایت ناکام شد و حکومت فرصت آن را یافت تا ریشه‌هایش را مستحکم‌تر سازد، با توجه به ناگزیری‌های زیادی که حکومت وحدت ملی با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند، کافی بود.
اگر صرف‌نظر از این وضعیت، بخواهیم شکست‌ها و سختی‌های ام‌سال را مرور کنیم، نتیجه‌ی آن بیم و ناامیدی بیشتر است. در سال 2016، افغانستان کماکان جایگاه برتری در رده‌ی فساد داشت. به همین ترتیب، کشت و تولید و قاچاق مواد مخدر به همان پیمانه‌ی سال‌های قبل بود و اثری از کاهش در آن دیده نمی‌شد. پروژه‌هایی که می‌توانست اجرا و در نتیجه منجر به کاهش فساد شود، از جمله پرونده‌ی کابل‌بانک و مواردی دیگر، مسکوت گذاشته شد. مبتنی بر ارزیابی‌های سازمان‌هایی نظیر بنیاد صلح، مجمع جهانی اقتصاد، گزارشگران بدون مرز و وزارت‌خانه‌های افغانستان، افغانستان از نظر شاخص‌های امنیت و اقتصاد و توسعه بدترین وضعیت را داشت. افغانستان پس از کشوری مانند سوریه بیشترین میزان مهاجر را دارد. صدها هزار نفر افغانستان را ترک کردند و اکنون پس از بحران مهاجرت، بازگشت اجباری آن‌ها و اسکان مجددشان خود به بحران تازه‌یی بدل می‌شود. در هلمند و ارزگان بارها مناطق دست‌به‌دست شد. یک بار ترینکوت، جایی که به‌دست هواداران کرزی در روزهای نخست اعلام جنگ امریکا علیه طالبان تصرف شده بود، در آستانه‌ی شکست و تسخیر مجدد به‌دست طالبان قرار گرفت. بر اساس ارزیابی‌های دفتر یوناما در نیمه‌ی نخست امسال، بیش از 1600 نفر غیر نظامی کشته‌ شده‌اند. این اندازه از تلفات ملکی پس از 2009 تا کنون بی‌سابقه بوده است. دست‌کم در یک حمله‌ی تروریستی، در جریان اعتراض مدنی شهروندان، بیش از 90 نفر کشته شدند. از نظر میزان حملات، پایتخت کشور تقریباً سال آرامی را تجربه کرد، اما چند حمله‌ی محدود از جمله حمله بر عزاداران در مسجد باقرالعلوم، خونبار بود.
بر اساس گزارش وزارت صحت عامه، 60درصد مردم از افسردگی رنج می‌برند. آب آشامیدنی کافی وجود ندارد و بیش از 11درصد نفوس کشور معتاد به مواد مخدراند. به همین ترتیب، افغانستان بر مبنای شاخص‌های تساوی حقوقی و وضعیت زنان و کودکان، کشور ناامنی برای این دو قشر جامعه بوده است.
حکومت وحدت ملی سال گذشته (سال اول حکومت) را سال «بقا» نامیده بود. سالی که بر مبنای دیدگاه مسئولان حکومت، به‌رغم مخالفت‌ها و کارشکنی‌های بسیار، حکومت و حدت ملی راهش را به سمت آینده باز کرد. اما این نظر چندان هم درست نیست. اکنون و درست در آستانه‌ی سال نو میلادی، تنش‌های سیاسی عمیق‌تر می‌شود. فاصله‌ی معاونیت اول تا ارگ ریاست‌جمهوری در حدی است که هر لحظه بیم یک فروپاشی سیاسی دست‌کم در سطح رهبری تیم سیاسی محمد اشرف غنی متصور است. این تنش‌ها، چه در میان تیم سیاسی رییس‌جمهور غنی و چه در سطح وسیع‌تر، این احتمال را تقویت می‌کند که باید در سال جدید شاهد تغییرات گسترده و پیچیده‌یی باشیم. ممکن است این تغییرات در کشور بی‌ثباتی مانند افغانستان از کنترل خارج شود و پیامدهای ناگواری داشته باشد.
از آن‌طرف، سال نو میلادی با تغییرات زیادی در دیپلماسی بین‌المللی در افغانستان همراه است. نشست روسیه که در غیبت افغانستان و در مورد این کشور برگزار شد، نشان داد که قدرت‌های غیر غربی نیز در افغانستان فعال‌تر خواهند شد. این ترس همواره در عرصه‌ی سیاسی وجود داشته که رهبری سیاسی افغانستان در کشمکش میان قدرت‌های بزرگ، بازنده‌ی اصلی باشد. تیم ترامپ در کاخ سفید روی کار خواهد آمد. نادری، مشاور ارشد رییس‌جمهور، با اتکا به آشنایی تیم سیاسی ارگ با کادر امنیتی دانالد ترامپ ابراز امیدواری کرد که کابل و واشنگتن رابطه‌ی بهتری خواهند داشت؛ اما همه می‌دانیم که دل بستن به این کادر در فضای پیچیده‌ی سیاسی چندان هوشمندانه نیست.
سال نو میلادی حتا در کشورهای اروپایی توأم با ترسی که از کشتارهای اخیر ایجاد شده، استقبال می‌شود. افغانستان نیز پا به وضعیت دیگری می‌گذارد که پیش‌بینی فرجام آن کار دشواری است.