روز پشتو سیاه است

یک بیان عامیانه هست که می‌گویند روزِ فلانی سیاه است. این را وقتی می‌گویند که کسی در تنگنای دشواری باشد، اما حتا همان نزدیکان خودش هم به او یاری نرسانند. امروز پشتو در چنان وضعی است.
زبان پشتو مثل هر زبان دیگر دنیا تنها برای این‌که هست و زنده هست، زیبا و اعجاب‌انگیز است. تصور کنید کودک پشتونی را که تازه کم‌کم زبان مادری خود را یاد گرفته و با آن‌چه می‌گوید مایه‌ی دلخوشی و تفریح خانواده‌ی خود می‌شود. ممکن شدن این پدیده‌ی شگفت و شیرین در دهان آن کودک به زبان پشتو جان می‌دهد. اما دریغا که دیری نمی‌پاید که آن زبان زنده‌گی و زیبایی، که چشمه‌ی کوچکی از پاکیزه‌گی است، به دریایی سرشار از خشونت و تیره‌گی متصل می‌شود. آن دریا فرهنگ عمومی‌یی است که دیری است جامعه‌ی پشتون را فرو گرفته و هنوز نشانه‌های نیرومندی از مقاومت در برابر این فرهنگ عمومی خشونت‌پرور و تیره‌گی‌افزا در میان پشتون‌ها دیده نمی‌شود.
پشتو، مثل هر زبان دیگر، استعداد توسعه دارد و می‌تواند محملی برای دانایی و روشنایی و تازه‌گی شود. اما این زبان گروگان فرهنگ مردسالار مذهبی خشنی است که برای ماندن در جامعه‌ی پشتون به بیش از چهارصد واژه نیاز ندارد. طالبان و فرهنگ عمومی‌یی که پروراننده‌ی طالبان است، فقط به زبانی نیاز دارند که دستگاه واژه‌گانی آن از چند تا امر و نهی برخوردار باشد. آنان به زبان علم، زبان فلسفه، زبان قصه و خلاقیت ادبی، زبان دانش‌های مدرن و زبان حیات مدرن نیاز ندارند. برای آنان همین زبان کنونی پشتو بیش از حد نیاز گسترده و عمیق است.
ماجرا زمانی تلخ‌تر می‌شود، و به‌همین خاطر می‌گویم روز پشتو سیاه است، که حتا کثیری از تحصیل‌کرده‌گان و روشنفکران پشتون هم که «روز پشتو» را گرامی می‌دارند، در سیاه شدن روز پشتو سهم دارند. برای این‌که حتا آنان نیز در محکوم کردن طالبان و فرهنگ طالبانی حاکم در جامعه‌ی پشتون تردید دارند. تعداد زیادی از ناسیونالیست‌های قومگرای پشتون، که قاعدتاً باید عاشق و شیدای زبان مادری خود باشند، نمی‌دانند که با حمایت از طالبان و فرهنگ طالبانی چه ضربه‌ی وحشتناکی به زبان مادری خود می‌زنند. بعضی از آنان گمان می‌کنند که قوت پشتو در دشمنی با فارسی دری است. بعضی دیگر گمان می‌کنند که اگر اجازه ندهند فارسی زبانان پوهنتون را دانشگاه بگویند، به زبان پشتو سودی می‌رسد. واقعیت آن است که زبان پشتو، مثل هر زبان دیگری، وقتی توسعه می‌یابد و قوی می‌شود که اهل این زبان اجازه بدهند عناصر دنیای جدید، از علم گرفته تا نظام‌های مدرن سیاسی، وارد جامعه‌ی پشتون شوند و زبان‌شان را باز کنند.