محمد، صاحب یک دکان کوچک مواد خوراکی در یکی از پسکوچههای غرب کابل، هنوز از شوک رویدادی که روز (سهشنبه، ۱۲ جوزا) رخ داد، بیرون نشده است. او میگوید که یکی از خویشاوندانش، مرد میانسال که سالها برای تأمین آیندهی خانوادهاش در عربستان سعودی کار کرده بود، پس از آنکه دسترسی به حدود ۱۲ هزار دالر امریکایی سرمایهاش در پلتفرم هرمی «گولد بیاس» را از دست داد، خود را از طبقهی پنجم یک مارکت در منطقهی قلعهنو در دشت برچی پایین انداخته است.
بهگفتهی محمد، این مرد پس از انتقال به شفاخانه جان باخته است. او برای افزایش میزان سرمایهگذاری و دریافت سود بیشتر، در شش گوشی همراه متعلق به اعضای خانوادهاش حسابهای جداگانه ایجاد کرده و بخش عمدهی دارایی خود را که حاصل سالها کار در خارج از کشور بود، در این شرکت سرمایهگذاری کرده بود. اما با مسدودشدن سرمایهها و از بین رفتن امید به بازگشت پول، فشار روانی ناشی از زیان سنگین مالی به فاجعهای مرگبار انجامید.
محمد که ۲۱ سال سن دارد، خود نیز از قربانیان این کلاهبرداری است. او میگوید در سه حساب مختلف که در گوشیهای اعضای خانوادهاش ایجاد کرده بود، در مجموع سه هزار و ۲۰۰ دالر امریکایی سرمایهگذاری کرده و اکنون تمام آن را از دست داده است. محمد همانند بسیاری از اعضای این شبکه، خویشاوندان و نزدیکانش را نیز به سرمایهگذاری در این شرکت تشویق کرده بود. خانوادهی خاله و خانوادهی مامایش از جمله کسانی بودند که به توصیهی او وارد این شبکه شدند. او میگوید شب گذشته مامای سالخوردهاش که تا آن زمان از جزئیات ماجرا آگاهی نداشت، پس از اطلاع از نابودی سرمایههای دو پسرش با او وارد مشاجرهی لفظی و تنش فیزیکی شده است. او با صدایی که میان خشم و پشیمانی در نوسان است، میگوید: «همه فکر میکردیم راهی برای بهتر شدن زندگی پیدا کردهایم. هیچکس تصور نمیکرد آخرش به اینجا برسد. هیچ متوجه نشدم که ریسک ما خیلی زیاد شده.»
چگونه شروع شد؟
محمد میگوید ورودش به این شبکه از طریق یکی از دوستانش صورت گرفت. در اوایل، افراد این شبکه برای محمد از درآمد آسان، بدون کارهای دشوار و سود دالری روزانه سخن میگفتند. بالاخره در یکی از روزهای اوایل زمستان سال گذشته، محمد را در یک هتل مجلل در پل سرخ کابل دعوت کردند. بهگفتهی او، آن روز حدود ۱۵ نفر دیگر نیز در همان سالن حضور داشتند. فضای جلسه رسمی و تبلیغاتی بود. پس از پذیرایی با یک غذای مفصل، گردانندگان برنامه شروع به توضیح دادن شیوهی کار کردند و در اخیر وعده دادند که با سرمایهگذاری بسیار ساده میتوان به درآمد دالری رسید.
براساس روایت محمد، ورود به این سیستم حداقل ۵۰۰ دالر امریکایی سرمایه نیاز داشت. او و دیگران باید این مبلغ را در صرافیها به رمز ارز «تتر» تبدیل میکردند، سپس از طریق اپلیکیشن «بایننس» آن را به کیف پول فردی با نام «توماس» در نرمافزار گولد بیاس منتقل میکردند و در مقابل، حساب کاربری برایشان ایجاد میشد. نرمافزار گولد بیاس یک سیستم هوشمند است که توسط برنامهنویسان حرفهای تنظیم شده است و ظاهری بسیار فریبنده دارد، اما در عمل انتقال سرمایه بر پایه انتقال مستقیم سرمایهی کاربران به یک شبکهی ناشناس و غیرشفاف، بدون رسید یا چک حقوقی و قانونی، استوار است.
محمد میگوید در چهار هفتهی نخست توانست دو نفر از پسران مامایش را نیز وارد این سیستم در زیرمجموعهی خود کند و همین موضوع باعث افزایش قابلتوجه پاداشهایش شد؛ تا جایی که در این مدت توانست بیش از ۵۰۰ دالر برداشت کند. او میافزاید که پس از مدتی، برای افزایش درآمد، در سه گوشی مختلف حساب باز کرد و در مجموع حدود هزار و ۵۰۰ دالر دیگر به حساب این شبکه واریز کرد.
بااینحال، بهگفتهی او و سایر کاربران، نشانههای تغییر خیلی زود ظاهر شد؛ «در دو ماه اخیر هر روز که میگذشت، درآمد و پاداش یا سیگنال کمتر میشد.» بهگفتهی محمد، برداشت از حساب در گولد بیاس، در یک ماه گذشته محدود شد و سپس حدود دو هفته پیش از عید قربان بهطور کامل متوقف گردید. یک هفته بعد از عید نیز اعلام شد که داراییها از سوی نهادهای مالی امریکا مسدود شده و برداشتها امکانپذیر نیست.
در این شرکت حداقل سرمایهگذاری ۵۰۰ دالر تعیین شده بود و سیستم روزانه دو بار پاداش پرداخت میکرد. اما درآمدها نه براساس فعالیت اقتصادی واقعی، بلکه بر پایه میزان سرمایه و تعداد زیرمجموعهها تنظیم شده بود؛ بهگونهای که افرادی با دو زیرمجموعه روزانه حدود ۹۰ دالر و کسانی با چهار زیرمجموعه تا ۲۰۰ دالر در روز سود دریافت میکردند. هرچه سرمایه اولیه و تعداد افراد زیرمجموعه بیشتر میشد، رقم پاداش نیز افزایش مییافت.
گولد بیاس، کلاهبرداری نوین
گولد بیاس، یک نمونه از کلاهبرداری نوین و یک شبکه هرمی است که با استفاده از ارزهای دیجیتال و رمز ارزها، خود را در قالب یک پلتفرم سرمایهگذاری مدرن معرفی میکرد. این سیستم با بهرهگیری از فضای دیجیتال و انتقالهای رمز ارز، توانست در مدت کوتاهی اعتماد هزاران کاربر را جلب کند، اما در عمل بر پایه ساختاری غیرشفاف و وابسته به ورود سرمایههای جدید فعالیت میکرد.
روایت محمد و دهها سرمایهگذار دیگر، تنها بخشی از پیآمدهای فروپاشی این شبکهی هرمی است که با نام «گولد بیاس» در مدت کمتر از دو سال هزاران نفر را در افغانستان جذب کرد. براساس گفتوگو با سرمایهگذاران، این پلتفرم خود را بهعنوان یک شرکت سرمایهگذاری در معاملات طلا معرفی میکرد و وعدهی سودهای روزانه و چشمگیر میداد، اما امروز برای بسیاری از کاربران تنها سرمایههای مسدودشده و حسابهایی با ارقام درشت و غیرقابل برداشت باقی مانده است.
شیوه فعالیت این شبکه شبیه طرحهای هرمی در دوران جمهوریت بود. این طرحها در کشورهای مختلف بارها موجب از بین رفتن سرمایه میلیونها نفر شدهاند. در چنین سیستمهایی، سود اعضای قدیمی معمولا از پول اعضای جدید پرداخت میشود و بقای شبکه به جذب مداوم سرمایهگذاران تازه وابسته است. کاربران نیز تشویق میشدند دوستان و بستگان خود را به سیستم دعوت کنند و در ازای جذب افراد بیشتر، سود و امتیاز بالاتری بهدست آورند.
یکی از مهمترین ابهامها دربارهی پلتفرم گولد بیاس، نبود شفافیت دربارهی منبع واقعی درآمد، هویت گردانندگان، مجوزهای قانونی و گزارشهای مالی است. براساس روایت سرمایهگذاران، فردی با نام «توماس» که بهعنوان چهرهی اصلی یا مدیر این سیستم معرفی میشد، هیچ رد قابل پیگیری از خود به جا نگذاشته است. نه شماره تماس مشخصی از او در دسترس بوده و نه ایمیل یا اطلاعات هویتی معتبر. تمام ارتباطات و مدیریت حسابها از طریق یک اپلیکیشن بهنام «گولد بیاس» انجام میشد و راه ارتباط میان کاربران و گردانندگان نیز عمدتا از طریق اپلیکیشن پیامرسان «بونچت» صورت میگرفت. در این اپلیکیشن، کاربران در گروههای بسته، تحت مدیریت ادمینها، هدایت میشدند. این ادمینها کسانی بودند که سردسته یا لیدرهای معتبر برای توماس بودند و از داخل افغانستان هستند.
در مورد اپلیکیشن بونچت، طبق سیاستهای اعلامشدهی آن، اطلاعات تماس کاربران مانند شماره تلفن یا ایمیل برای سایر اعضا قابل مشاهده نیست و تنها در پروفایل شخصی هر کاربر باقی میماند. بااینحال، همین ویژگی حریم خصوصی بالا در عمل باعث شده است که چنین پیامرسانهایی در برخی موارد به بستری برای فعالیت شبکههای مشکوک و طرحهای هرمی تبدیل شوند. همچنان کاربران میگویند که هیچ توضیح قانونی و حقوقی دربارهی چگونگی تولید سودهای وعدهدادهشده ارائه نشد و هزاران نفر هنوز نمیدانند سرمایههایشان دقیقا در کجا سرمایهگذاری شده است.
سرمایهگذاران میگویند موفقیت اولیهی این پلتفرم بر یک بازی روانی استوار بود. پرداخت سود به برخی کاربران در ماههای نخست، تصویری از ثروت سریع ایجاد کرد و افراد بیشتری را به سرمایهگذاری ترغیب نمود. بسیاری نیز تحت تأثیر توصیه دوستان و خویشاوندان یا ترس از جا ماندن از دیگران، پساندازهای چندینسالهی خود را وارد این شبکه کردند.
چرا افغانستان؟
پس از به قدرت رسیدن مجدد طالبان، افغانستان با مجموعهای از فشارهای اقتصادی و اجتماعی با شدت بیشتر از قبل روبهرو شد که زمینه را برای رشد شبکههای مالی غیرشفاف و کلاهبرداریهای دیجیتال فراهم کرده است. بهگفتهی بسیاری از ناظران، بیکاری گسترده، ضعیف شدن طبقهی متوسط و ناامیدی عمیق اقتصادی باعث شده بخش بزرگی از مردم بهدنبال راههای سریع و غیررسمی برای کسب درآمد باشند. در کنار این وضعیت، نبود فرصتهای واقعی سرمایهگذاری، ضعف سواد مالی و آشنایی محدود با ریسکهای بازارهای دیجیتال، بسیاری از خانوادهها را در برابر وعدههای سودهای سریع آسیبپذیر کرده است.
سازمان ملل متحد در گزارشهای اخیر خود از گسترش عمیق فقر در افغانستان هشدار داده و اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۲۸ میلیون نفر توان تأمین ابتداییترین نیازهای زندگی خود را نداشتند. برنامه توسعه سازمان ملل متحد نیز میگوید بیش از ۸۰ درصد خانوادهها بدهکار هستند و نزدیک به سهچهارم مردم برای بقا به راهکارهای اضطراری و پرخطر متوسل میشوند. در کنار آن، برآوردهای این نهاد نشان میدهد نرخ بیکاری به حدود ۷۵ درصد رسیده و بیش از ۹۰ درصد جمعیت زیر خط فقر زندگی میکنند. همچنان گزارشهایی از رویدادهای تکاندهنده نیز منتشر شده است؛ از جمله خودسوزی یک مهندس در کابل بهدلیل فقر، و در ولایت غور نیز مواردی که در آن خانوادهها بهدلیل فشار شدید اقتصادی ناچار به فروش فرزندان خود شدهاند.
پیآمدهای پنهان
در جامعهی افغانستان، روابط خانوادگی و پیوندهای خویشاوندی از عمیقترین و تعیینکنندهترین ساختارهای اجتماعی به شمار میرود؛ بهگونهای که تصمیمهای اقتصادی و حتا مالی افراد، اغلب نه بهصورت فردی، بلکه در بستر خانواده و شبکههای گستردهی خویشاوندی شکل میگیرد. همین ویژگی اجتماعی باعث شده است که در مورد شبکهی هرمی گولد بیاس نیز بسیاری از سرمایهگذاران، نهتنها خود، بلکه خانوادههای دور و نزدیکشان را نیز بهعنوان زیرمجموعه وارد این شبکه کنند.
محمد، خویشاوندان خود از جمله خانوادهی خاله و مامایش را به این سیستم معرفی کرده بود؛ اقدامی که اکنون به منبع تنش و سرزنش در میان خانوادهها تبدیل شده است. بهگفتهی او، مامایش که خود را در نتیجهی این تصمیم متضرر میداند، بارها با محمد وارد مشاجره شده و او را مسئول همهی زیانهای خانوادگی میداند. پیآمدهای چنین تجربههایی اغلب فراتر از زیان اقتصادی است و ابعاد پنهان روانی، خانوادگی و اجتماعی را در بر میگیرد.
آینده
در ادامهی پیامهایی که از سوی گردانندگان گولد بیاس یا همکاران توماس به کاربران ارسال شده است، شماری از سرمایهگذاران میگویند این شبکه پس از توقف برداشتها، از آنان خواسته است برای فعالسازی مجدد حسابها یا آزادسازی داراییها، مبلغی معادل ۲۰ درصد دیگر از سرمایهی خود را در یک حساب جدید واریز کنند. بهگفتهی کاربران، در این پیامها وعده داده شده که پس از پرداخت این مبلغ، حسابها دوباره قابل دسترس خواهد شد و سرمایههای قبلی به همراه سودهای انباشته آزاد میشود.
بااینحال، بسیاری از سرمایهگذاران که با ناامیدی و بیاعتمادی روبهرو شدهاند، حاضر به پرداخت این مبلغ اضافی نیستند. آنان میگویند تجربهی توقف برداشتها و وعدههای تکراری در هفتههای گذشته، اعتمادشان را بهطور کامل از بین برده است و این درخواست جدید را نیز ادامهی همان روندی میدانند که پیشتر به مسدودشدن سرمایههایشان انجامیده است.
