زمستان سال گذشته صفحهی تویتر ناتو در افغانستان عکسی از کابل را منتشر و سوالی را با این عبارت مطرح کرده بود: «این تصویر چیست؟ یک ساحل، دشت یا کابل.» سپس در ادامه نوشته بود که «کابل، این عکس نمایی از بالا است که نشان میدهد ابری از آلودگی کشنده، شهر و ساکنان آن را همه روزه میپوشاند. راهحل چیست؟»
کابل در زمستان سال گذشته آلودهترین پایتخت جهان بود. میزان آلودگی هوا در فصل زمستان بهگونهی بیپیشینهای افزایش یافته بود. نگرانیهای زیادی در خصوص آلودگی هوای پایتختی که چندین میلیون باشنده دارد، هر روز شدت میگرفت. سیما سمر، وزیر دولت در امور حقوق بشر افغانستان در آن زمان آلودگی هوای کابل را «کشنده» خوانده و گفته بود که درجهی آلودگی هوای پایتخت از حد خطر نیز فراتر رفته است.
در پلان پنجساله کاهش و جلوگیری از آلودگی هوا «1398-1403 در رابطه به بهبود وضعیت محیط زیست مطابق به فیصله مورخ 22/4/1398 کمیسیون عالی جلوگیری از آلودگی هوا» 14 عامل بهعنوان آلودهکنندهی هوای شهرها معرفی شده است. «همکاری ضعیف در تطبیق قانون، مقررات و پالیسیهای محیط زیستی، سوختهای غیرمعیاری (مواد نفتی کمکیفیت، استفاده از تایر، چوب، زغال سنگ و دیگر سوختهای فوسیلی)، همکاری ضعیف مردم در جلوگیری از آلودهشدن هوا، فقر، نبود سیستم منظم کانالیزاسیون، و …» از جمله عوامل آلایندهی هوای شهرها معرفی شده است.
در «پلان عمل به منظور جلوگیری، کاهش و مدیریت آلودگی هوای شهر کابل» که در سرطان 1398 خورشیدی تهیه شده است، نیز آمده است که «سوختاندن زغال سنگ و مواد فوسیلی زیاد و غیرمعیاری یکی از عمدهترین عوامل آلودگی هوای شهر کابل در فصل زمستان بوده است.»
در روزهای اخیر کوچهها و جادههای کابل شاهد رسیدن موترهای بلندتناژ زغال سنگ است. سرایها و زغال سنگفروشیها نیز فعال شده و آمادگی برای ذخیره زغال بیشتر در این مکانها گرفته شده است. هوای شهر نیز یکی-دو ماه دیگر سرد میشود و فروش و سوخت زغال سنگ نیز اوج میگیرد.
همزمان که نگرانی از برگشت ابر تیرهی زهری ناشی از دود زغال سنگ و دیگر آلایندههای هوا مطرح است، وزارت صحت عامه افغانستان نیز نگران رسیدن موج دوم ویروس کرونا است. موج اول در بهار و تابستان امسال کابل و دیگر شهرهای افغانستان را قرنطیه کرد و براساس سروی وزارت صحت عامه، حدود 10 میلیون نفر به آن مبتلا شدند. این وزارت بهتازگی گفته است که با فرارسیدن فصل سرد زمستان و افزایش آلودگی هوا، احتمال مصابشدن به ویروس کرونا یا کووید19 افزایش مییابد.
حکومت افغانستان در زمستان سال گذشته و پس از افزایش شدید آلودگی هوا، برنامههای کوتاهمدت را برای کاهش آلودگی هوا روی دست گرفت. در آن زمان شماری از مسئولان دولتی در حرکتهای نمایشی برخی از حمامها و بلندمنزلهایی را که از زغال سنگ استفاده میکردند، مسدود کردند. انتظار میرفت حکومت و نهادهای مسئول برنامهی مشخصتر را برای درازمدت در نظر بگیرد اما آنگونه که دیده میشود، موترهای زغال سنگ از گوشه و کنار افغانستان بار زده شده است تا در شهرها، بهویژه کابل خالی شود. با توجه به همزمانشدن فصل سرما و رسیدن آنفلانزوا، شیوع موج دوم ویروس کرونا و افزایش آلودگی هوا، نیاز فوری و اساسی است که حکومت و نهادهای مسئول از حالا چارهاندیشی کنند.
در «پلان عمل بهمنظور جلوگیری، کاهش و مدیریت آلودگی هوای شهر کابل» آمده است که «در حال حاضر در هیچ ارگان دولتی و خصوصی افغانستان سیستم، وسایل و تجهیزات مناسب و لازم وجود ندارد که با آن معلومات و ارقام درست و بهموقع کیفیت هوای شهر کابل جمعآوری گردد.» علاوه بر این گفته شده است که به تعدیل اسناد تقنینی در خصوص محیط زیست و آلودگی هوا نیاز است. بیش از یک سال از تهیه این پلان گذشته است و فرصت کافی در اختیار حکومت بوده است تا کاستیها در این خصوص را رفع میکرد.
با توجه به آنچه گفته شد، حکومت و نهادهای مسئول باید از همین امروز دست به کار شوند و پیش از آنکه فصل همزمانی مرگبار فرا رسد، از افزایش آلودگی هوای کابل جلوگیری کنند. تنها با جلوگیری از سوختاندن زغال یا خاموش کردن موتور کارخانههای بزرگ تولیدی که زغال سنگ مصرف میکنند، نمیتوان پاکی هوای شهر را تضمین کرد. مردم نیز در ناچاری بهسر میبرند که برای گرمشدن مجبورند زغال سنگ، تایر و پلاستیک یا هرآنچه خانههایشان را گرم کند، آتش کنند. نهادهای مسئول دستکم سه ماه فرصت دارند تا چارهای بیندیشند که هم ممکن باشد و هم مفید.
