جایگاه مبهم افغانستان در بازی جدید

جیمز متیس، وزیر دفاع امریکا دو روز پیش در لندن از تماس روسیه با طالبان نگرانی‌اش را ابراز کرد. به این ترتیب وزیر دفاع کابینه‌ی ترامپ نیز به جمع جنرالانی پیوست که در ماه‌های اخیر از نزدیکی «زیانبار» روسیه با طالبان انتقاد کرده‌اند. گرچه جیمز متیس به ابراز نگرانی اکتفا کرد، اما جنرال جان نیکلسون و شماری دیگر از مقامات نظامی امریکا در افغانستان بارها در ماه‌های اخیر در مورد همکاری روسیه با طالبان سخن گفته‌اند. به‌صورت معمول مقامات روس این ادعا را رد می‌کنند و تأکید کرده‌اند که روسیه در تلاش تشویق طالبان برای پیوستن به گفت‌وگوی صلح است.
در این‌که طالبان با روسیه در ارتباط‌اند، جای هیچ تردیدی باقی نمانده است. ضمیر کابلوف، نماینده‌ی پوتین در افغانستان و پاکستان برای اولین‌بار آن را علنی کرد. مسأله‌ی مورد مناقشه نوعیت این رابطه و گستره‌ی آن است. آیا روسیه با طالبان صرفاً در حد دیدار و گفت‌وگوی سیاسی پیش رفته است یا فراتر از آن، در پاره‌یی از مواقع به حمایت مالی و تسلیحاتی از این گروه نیز اقدام کرده است؟ در این مورد تاکنون هیچ سند رسمی‌یی نه از سوی مقامات حکومت وحدت ملی انتشار یافته و نه فرمانده ناتو در افغانستان یا مقامات دولت و کنگره‌ی ایالات متحده در این زمینه سند روشنی ارائه کرده‌اند. فرمانده پولیس قندوز چند ماه پیش از دیدار مقامات طالبان با نمایندگان روسیه در تاجکستان خبر داد. این مقام پولیس در قندز گفت که دست‌کم در جریان یکی از این گفت‌وگوها مولوی عبدالسلام نیز حضور داشته، کسی که والی نام‌نهاد طالبان در قندز بود و در این اواخر در یک حمله‌ی هوایی کشته شد. در همان ادعا آمده بود که محموله‌های اسلحه ساخت روسیه نیز به دست نهادهای امنیتی افتاده است. گزارش‌هایی از پروازهای مشکوک و ایجاد شفاخانه برای درمان زخمی‌های طالبان نیز وجود دارد. مواردی که سفیر روسیه در کابل آن را رد کرده است.
روس‌ها تأکید می‌ورزند که نزدیکی این کشور با طالبان، به‌دلیل رشد نگران‌کننده‌ی داعش در افغانستان است. و از این جهت، روس‌ها بیش از آن‌که سودای بازگشت به افغانستان را داشته باشند، نگران وضعیت آسیای میانه‌اند. کشورهایی که شهروندان آن‌ها در میان اعضای داعش به‌صورت گسترده حضور دارند. از جهتی دیگر، همزمان با آماده شدن روسیه برای برگزاری سومین نشست با حضور 12 کشور در مورد افغانستان است، نماینده‌ی رسمی روسیه در امور «انجام مشورت‌های منطقه‌یی پیرامون افغانستان» گفته است که این کشور به اعمال فشار بر طالبان برای ترک منازعه‌ی مسلحانه و پیوستن به روند مصالحه مصمم است. نتیجه‌یی که گرفته می‌شود، این است که روسیه به‌دنبال ایفای نقش فعال‌تری در مسایل مربوط به افغانستان است و می‌‌کوشد جایگاه از دست‌رفته‌اش را دوباره تثبیت کند. البته نه در هیأت یک مداخله‌جوی طمع‌ورز با نیت کنترل ناامنی‌های این کشور و تحدید آن در این‌سوی آمو. موضع مقامات روس به این معناست که این کشور در سطح سیاسی دو هدف را همزمان دنبال خواهد کرد. اول؛ نزدیک شدن با پاکستان و افزایش نفوذش بر طالبان و ترغیب آن‌ها برای نبرد با داعش در افغانستان. به این ترتیب، روس‌ها می‌خواهند از این‌که جلو پیشرفت داعش در آسیای میانه را بگیرند، مطمئین شوند. مسکو در این راستا تمرکزش را بر جلب هم‌سویی چین، پاکستان و ایران نیز بیشتر کرده است. دو دیگر؛ روس‌ها با تمرکز بر روند مصالحه میان طالبان و دولت افغانستان، جایگاه قابل اعتنایی در مناسبات سیاسی منطقه‌ پیدا کند و احتمالاً با کشاندن طالبان به پای میز مذاکره با دولت، امکان حضور دایمی امریکا را در افغانستان با چالش روبه‌رو سازد و بر تمرکز حکومت وحدت ملی برای سرکوب داعش بیفزاید.
این برداشت اما خوش‌بینانه است. برخی منابع رسانه‌یی پاکستانی از سفر معاون رییس ارتش روسیه به میرامشا در وزیرستان شمالی خبر داده‌اند. به همین ترتیب، برخی مقامات میانی طالبان که به اسلام‌آباد نزدیک‌تر اند، دیدارهای مستمری با مقامات سیاسی مسکو داشته‌اند. نزدیکی بیش از حد روسیه به پاکستان با توجه به این‌که اسلام‌آباد تمایل چندانی به پایان منازعه در افغانستان ندارد، تردید درمورد نیت روسیه را بیشتر می‌کند. تجربه‌ی رویارویی روسیه با امریکا در خاورمیانه، به‌خصوص در سوریه، و جاه‌طلبی پوتین و مهم‌تر از همه، سرازیر شدن سربازان فراری داعش به افغانستان و پاکستان، این کشور را نگران کرده است. کما آن‌که چین نیز نگران‌تر از گذشته است و برخوردش با اسلام‌گرایان را شدت بخشیده است.
گرم شدن رویارویی مسکو و واشنگتن و باز شدن میدان رقابت بر سر آسیای میانه، بیش از همه به ضرر افغانستان تمام خواهد شد. حکومت وحدت ملی تاکنون در این مورد با بی‌میلی و عدم جدیت برخورد کرده است. در حالی‌که بازیگران منطقه‌یی هرکدام منافع خودشان را دنبال می‌کنند، دولت افغانستان بدل به تماشاگر نه‌چندان جدی این بازی شده است. این وضعیت در نهایت، با توجه به ناامنی و شکاف‌های عمیق سیاسی داخلی، می‌تواند منجر بیرون افتادن دولت از این کشمکش شود. انتظار می‌رود، حکومت وحدت ملی با ارسال هیأت بلندپایه‌یی در سومین نشست مسکو در 14ام اپریل، دیپلماسی فعال‌تری در پیش بگیرد. حکومت وحدت ملی، در میانه‌ی این بازی، می‌تواند توازن مناسبات روسیه و امریکا و کشورهای دیگر را به نفع خود حفظ کند. سرکوب جدی داعش می‌تواند سد محکمی در برابر دخالت فزاینده روس‌ها ایجاد کند. در غیر این صورت، باید شاهد گرم شدن بازی جدید باشیم. بازی‌یی که یک بار افغانستان را تا مرز فروپاشی کامل به پیش برد.