دامن گسترده‌ی فساد در افغانستان

نتیجه‌ی یک نظرسنجی نشان می‌دهد که افغان‌ها سالانه حدود سه میلیارد دالر را به گونه‌ی رشوت پرداخت می‌کنند. این نظرسنجی توسط نهاد دیده‌بان شفافیت انجام شده و هشت هزار نفر در 34 ولایت افغانستان در این نظر سنجی شرکت داشته‌اند. براساس این نظرسنجی، در کنار ناامنی و بیکاری، فساد یکی از چالش‌های جدی در افغانستان می‌باشد.
اگر نتیجه‌ی این نظرسنجی درست باشد، افغان‌ها سالانه بیشتر از کل بودجه‌ی انکشافی دولت رشوت پرداخت می‌کنند. این مبلغ از عواید داخلی دولت در یک سال نیز بیشتر است. بخش عمده‌ی این پول نه برای نفوذ و تاثیرگذاری بر تصامیم کلان دولت، بلکه برای اجراآت روزمره که جزو حقوق اساسی مردم محسوب می‌شوند، پرداخته می‌شود. مواردی مثل اخذ تذکره، اخذ پاسپورت، سند ازدواج، حل‌وفصل دعاوی حقوقی و مواردی از این‌دست، اساساً جزو حقوق ابتدایی است که باید دولت آن را به‌طور عادی انجام دهد، اما در افغانستان این کارها هم در بسا موارد بدون پرداخت رشوت ناممکن است و باید مراجعین ادارات دولتی، کار خود را با پول و پرداخت رشوت انجام دهند. با این‌وصف ماموران دولتی که برای اجرای این کارها گماشته شده‌اند، هم از جانب دولت معاش دریافت می‌کنند و هم مبالغ قابل توجهی را از مردم می‌گیرند.
سه میلیارد دالر تنها پولی است که تنها در سطح پایین و از سوی مردم به‌عنوان رشوت پرداخت شده است. به نظر می‌رسد، این مبلغ، پولی را که در سطوح بالای دولتی برای احراز کرسی‌های دولتی، ارتقای رتبه و انواع دیگر معاملات رایج در ادارات افغانستان به‌عنوان رشوت پرداخت می‌شوند، شامل نمی‌شود. با احتساب این مبالغ، به نظر می‌رسد مبلغی بیشتر از این رقم موجود سالانه در افغانستان به‌عنوان رشوت پرداخت می‌شوند.
دو مساله‌ی کلی از نتیجه‌ی این نظرسنجی قابل استنباط است: اول این‌که فساد در سطوح پایین ادارات دولتی به‌خصوص در ادارات محلی گسترده است و بر خلاف تصور عمومی، مامورین محلی و پایین‌رتبه‌ی دولتی در فساد گسترده‌ی موجود دخیل‌اند و در واقع فساد از رأس تا پای این نظام به گونه‌ی یکسان توزیع شده است. هرکسی در هر مقام و جایگاهی که قرار می‌گیرد، دست به فساد می‌زند و بدین اساس تعهدی در قبال مردم و آینده‌ی کشور وجود ندارد. دوم، مردم از لحاظ روانی، آمادگی ایفای نقش موثر در جهت تحقق حاکمیت خود را ندارند. اکثر مردم هنوز فهمی از دولت و حقوق خود ندارند و فکر می‌کنند باید در بدل هرکاری که مامور دولتی انجام می‌دهد، پول پرداخت کنند. مردم اکثراً فکر نمی‌کنند که ماموران دولتی مکلف به وظایف‌شان هستند، بلکه مردم فکر می‌کنند در برابر انجام کارشان مدیون مامورین دولتی هستند. این طرز تفکر در میان مردم، ریشه در مناسبات تاریخی میان دولت و مردم دارد و به‌دلیل وجود دولت‌های استبدادی در افغانستان، عنصر تکلیف در برابر دولت، فربه‌تر از محق بودن مردم در دولت می‌باشد. متاسفانه با گذشت چندین سال از ایجاد نظام جدید، هنوز تفکر مردم نسبت به دولت عوض نگردیده و شکافی که در گذشته میان دولت و مردم وجود داشت، کماکان باقی مانده است. این مساله به‌دلیل ناکامی دولت در اجرای مکلفیت‌هایش است و ادارات ضعیف و فاسد دولتی، کماکان این باور را در میان مردم حفظ کرده است که مجبوراند برای انجام کارشان پول پرداخت کنند.
این وضعیت نشان می‌دهد که شرایط برای مبارزه با فساد اداری و مالی در کشور بسیار دشوار می‌باشد. از یک‌طرف روحیه و انگیزه‌ی لازم در میان مردم برای این کار وجود ندارد، چون مردم با این وضعیت عادت کرده‌اند. از طرف دیگر، اراده‌یی برای مبارزه با فساد در دولت نیز وجود ندارد. آن‌گونه که در نتیجه‌ی این نظرسنجی آمده، بخش عمده‌ی رشوت از سوی مردم به دستگاه‌های عدلی و قضایی پرداخت شده، بنابراین در وجود فساد گسترده در این نهادها، انتظار یک مبارزه‌ی موثر علیه فساد از آن‌ها نمی‌رود.